پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه علمی تربیت اسلامی 1735-4536 21 56 2026 06 22 A Conceptual Model of Emotional Intelligence in Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah مدل مفهومی هوش هیجانی در صحیفه سجادیه 153 176 2393 10.30471/edu.2025.10920.3022 FA مریم نساج استادیار، گروه معارف، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران. 0000-0002-4136-8704 مهری صادقیان استادیار معلم گروه آموزش ابتدایی،آموزش و پرورش و دانشگاه فرهنگیان، اصفهان، ایران 0000-0002-2634-2485 Journal Article 2025 04 26 Introduction and Objectives: Emotional intelligence is the ability to identify, understand, and manage one’s own emotions and those of others, playing a fundamental role in individual and social success. Individuals with high emotional intelligence are more successful in communication, conflict management, decision-making, and leadership, and they experience greater satisfaction and adaptability. This capability leads to reduced stress, adaptation in difficult situations, and enhanced quality of life. Components such as self-awareness, self-regulation, empathy, and social skills constitute its main dimensions. Religious teachings also emphasize emotional management and, through strategies such as self-knowledge, tranquility, expansiveness of the breast (sharḥ Ṣadr), controlling anger (kaẓm al-ghayẓ), and good social interaction (ḥusn al-muʿāshara), provide a foundation for individual and social growth. Although studies have examined emotional intelligence from a religious perspective, most have been limited to the Qur’an and have less frequently addressed other sources. Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah, as a rich text of ethical and educational knowledge, possesses significant capacity for identifying the components of emotional intelligence. Despite studies on spiritual and moral intelligence based on this source, no systematic research has examined emotional intelligence. The present study, by analyzing Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah, seeks to present a conceptual model for enhancing self-awareness, managing emotions, and improving human interactions. Method: This research is fundamental in purpose and qualitative in approach, conducted using content analysis. Content analysis, as a systematic method for examining textual data, allows for the creation of conceptual maps through data categorization and coding. In this study, the research process was designed in three main steps: First, clarifying the nature of emotional intelligence based on Goleman’s four components: self-awareness, self-management, social awareness, and relationship management. Second, extracting and examining the passages related to the components of emotional intelligence in Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah through open coding, whereby textual data are repeatedly analyzed to identify initial codes. Third, in the axial coding phase, semantically similar and related categories are aggregated and organized into intermediate categories. Finally, using selective coding, the intermediate categories are connected at a higher level of abstraction to the main components of emotional intelligence. The outcome of this process is the conceptual model of emotional intelligence in Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah, which not only enriches existing theories in the field of emotional intelligence but also provides a basis for integrating psychological teachings and Islamic knowledge. Findings: The present research examined emotional intelligence in the supplications of Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah based on Goleman’s model. Within the self-awareness component, three themes were identified: acceptance of human weaknesses and limitations, attention to the soul’s slips and impurities, and understanding humanity’s noble position in the cosmic order and its potential for perfection. In the self-regulation component, six themes were extracted: divine repentance and forgiveness, reliance on Allah’s mercy and grace, seeking divine power in hardships, following divine guidance, hope and fear concerning Allah, and attention to the afterlife and avoidance of worldliness. The empathy component was reflected in four themes: ethical understanding in interactions, preserving the dignity of others, love and affection, and supporting and assisting the needy. The social skills component was examined in two themes: social cohesion through maintaining kinship ties (silat al-raḥim) and mutual aid, and establishing social security by promoting good deeds, abstaining from injustice, and maintaining trust. Discussion and Conclusion: The findings of this research indicate that the supplications in Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah not only reflect a deep connection between humanity and Allah but also provide a rich capacity for cultivating the components of emotional intelligence. The analyses showed that self-awareness in these supplications is strengthened through understanding weaknesses and lapses, as well as by attention to humanity’s high status, paving the way for self-correction and movement toward perfection. The self-regulation component, by emphasizing repentance, hope in divine mercy, and abstention from worldliness, helps individuals manage emotions and maladaptive behaviors. Empathy, through an emphasis on affection, respect, and assisting others, deepens human relationships and fosters an ethical and empathetic society. Furthermore, social skills are enhanced through social cohesion and security, creating a basis for peaceful coexistence. Therefore, Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah presents an indigenous and spiritual model of emotional intelligence that, while congruent with Goleman’s model, places a special emphasis on human spiritual and moral transcendence. This suggests that religious teachings can complement psychological approaches in personality development and mental well-being. Acknowledgments: The author expresses his gratitude to the professors, colleagues, and all those who cooperated in preparing the sources and providing scholarly support for this study. Conflict of Interest: The authors declare no conflict of interest regarding the publication of this study. مقدمه و اهداف: هوش هیجانی توانایی شناسایی، درک و مدیریت احساسات خود و دیگران است و در موفقیت فردی و اجتماعی نقشی اساسی دارد. افرادی با هوش هیجانی بالا در برقراری ارتباط، مدیریت تعارض، تصمیم‌گیری و رهبری موفق‌تر بوده و از رضایت و سازگاری بیشتری برخوردارند. این توانایی موجب کاهش استرس، سازگاری در شرایط دشوار و ارتقای کیفیت زندگی می‌شود. مؤلفه‌هایی چون خودآگاهی، خودکنترلی، همدلی و مهارت‌های اجتماعی ابعاد اصلی آن را تشکیل می‌دهند. آموزه‌های دینی نیز بر مدیریت هیجانات تأکید داشته و با راهکارهایی چون خودشناسی، آرامش، شرح صدر، کظم غیظ و حسن معاشرت، زمینه رشد فردی و اجتماعی را فراهم می‌آورند. اگرچه پژوهش‌هایی در حوزه هوش هیجانی با رویکرد دینی انجام شده، بیشتر آنها به قرآن محدود مانده و کمتر به سایر منابع پرداخته‌اند. صحیفه سجادیه به‌عنوان متنی غنی از معارف اخلاقی و تربیتی، ظرفیت بالایی برای شناسایی مؤلفه‌های هوش هیجانی دارد. با وجود مطالعاتی درباره هوش معنوی و اخلاقی براساس این منبع، پژوهشی نظام‌مند در زمینه هوش هیجانی صورت نگرفته است. پژوهش حاضر با تحلیل صحیفه، به دنبال ارائه مدلی مفهومی برای ارتقای خودآگاهی، مدیریت هیجان و بهبود تعاملات انسانی است. روش تحقیق: این پژوهش با هدف بنیادی و با رویکرد کیفی به روش تحلیل محتوا انجام شده است. تحلیل محتوا به‌عنوان روشی نظام‌مند برای بررسی داده‌های متنی، با دسته‌بندی و کدگذاری داده‌ها امکان دستیابی به نقشه‌های مفهومی را فراهم می‌سازد. در این تحقیق، فرایند پژوهش در سه گام اصلی طراحی شده است: نخست، تبیین چیستی هوش هیجانی براساس مؤلفه‌های چهارگانه گلمن شامل خودآگاهی، خودمدیریتی، آگاهی اجتماعی و مدیریت روابط. دوم، استخراج و بررسی فرازهای مرتبط با مؤلفه‌های هوش هیجانی در صحیفه سجادیه از طریق کدگذاری باز، به‌گونه‌ای که داده‌های متنی با مرور مکرر تحلیل و کدهای اولیه شناسایی شوند. سوم، در مرحله کدگذاری محوری، مقوله‌های هم‌معنا و مرتبط تجمیع شده و در قالب مقولات میانی سامان می‌گیرند. در نهایت، با بهره‌گیری از کدگذاری انتخابی، مقولات میانی در سطحی بالاتر از انتزاع به مؤلفه‌های اصلی هوش هیجانی متصل می‌شوند. حاصل این فرایند، مدل مفهومی هوش هیجانی در صحیفه سجادیه است که نه تنها بر غنای نظریه‌های موجود در حوزه هوش هیجانی می‌افزاید، بلکه زمینه تلفیق آموزه‌های روان‌شناختی و معارف اسلامی را نیز فراهم می‌آورد. نتایج تحقیق: پژوهش حاضر به بررسی هوش هیجانی در دعاهای صحیفه سجادیه براساس مدل گلمن پرداخته است. در مؤلفه خودآگاهی سه محور پذیرش ضعف‌ها و محدودیت‌های انسانی، توجه به لغزش‌ها و آلودگی‌های نفس و درک جایگاه والای انسان در نظام آفرینش و قابلیت او برای کمال شناسایی شد. در مؤلفه خودکنترلی شش محور توبه و گذشت الهی، تکیه بر رحمت و لطف خداوند، استمداد از قدرت الهی در سختی‌ها، پیروی از هدایت الهی، خوف و رجا نسبت به خداوند و توجه به آخرت و دوری از دنیاپرستی استخراج شد. مؤلفه همدلی در چهار محور درک اخلاقی در تعاملات، حفظ حرمت دیگران، عشق و محبت‌ورزی و حمایت و یاری رساندن به نیازمندان بازتاب یافته است. مؤلفه مهارت‌های اجتماعی نیز در دو محور انسجام اجتماعی از طریق صله رحم و همیاری و ایجاد امنیت اجتماعی با ترویج نیکی‌ها، پرهیز از ظلم و حفظ اعتماد بررسی شد. بحث و نتیجه‌گیری: یافته‌های این پژوهش نشان داد که دعاهای صحیفه سجادیه نه تنها بازتابی از ارتباط عمیق انسان با خداوند هستند، بلکه ظرفیتی غنی برای پرورش مؤلفه‌های هوش هیجانی نیز فراهم می‌آورند. بررسی‌ها نشان داد که خودآگاهی در این دعاها از طریق شناخت ضعف‌ها و لغزش‌ها و همچنین توجه به منزلت والای انسان تقویت می‌شود. این امر زمینه‌ای برای اصلاح نفس و حرکت در مسیر کمال فراهم می‌سازد. مؤلفه خودکنترلی با تکیه بر توبه، امید به رحمت الهی و پرهیز از دنیاپرستی، انسان را در مدیریت هیجان‌ها و رفتارهای ناسازگارانه یاری می‌دهد. همدلی نیز با تأکید بر محبت، احترام و یاری به دیگران، روابط انسانی را تعمیق بخشیده و جامعه‌ای اخلاق‌مدار و همدل می‌سازد. علاوه بر این، مهارت‌های اجتماعی در قالب انسجام و امنیت اجتماعی تقویت می‌شود و بستر همزیستی مسالمت‌آمیز را فراهم می‌آورد. بنابراین، صحیفه سجادیه مدلی بومی و معنوی از هوش هیجانی را ارائه می‌دهد که در عین هم‌خوانی با مدل گلمن، بر تعالی روحانی و اخلاقی انسان تأکید ویژه دارد. این امر نشان می‌دهد که آموزه‌های دینی می‌توانند مکمل رویکردهای روان‌شناختی در پرورش شخصیت و سلامت روان باشند.

https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_2393_61dffffae86f1afc23682bfa09497ef2.pdf