پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه علمی تربیت اسلامی 1735-4536 21 56 2026 06 22 An Investigation of the Evolutionary Course of the Human Soul in the Story of Prophet Adam from Ibn ʿArabī’s Perspective and Its Educational Implications for Mystical Education بررسی سیر تکامل نفس انسان در قصه حضرت آدم از منظر ابن‌عربی و دلالت‌های تربیتی آن در تربیت عرفانی 81 118 2398 10.30471/edu.2025.10912.3020 FA زهرا پیری زرنق دانشجوی دکتری فلسفه تعلیم و تربیت، گروه مدیریت و برنامه‌ریزی آموزشی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران 0009-0002-1561-2547 علی ستاری دانشیار گروه مدیریت و برنامه‌ریزی آموزشی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران 0000-0002-9557-8045 مریم بناهان قمی استادیار گروه مدیریت و برنامه‌ریزی آموزشی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران 1234-5857-9635-5241 Journal Article 2025 04 26 <strong>Introduction and Objectives: </strong>The evolutionary course of the human soul is one of the most central themes in Islamic mysticism (ʿirfān) and philosophy (ḥikma), bearing a profound connection to the notion of the Perfect Man (al-insān al-kāmil) and the ultimate purpose of creation. In the Qurʾānic corpus, the story of Prophet Adam has been regarded by mystics not merely as a historical or moral account, but as a hermeneutic (taʾwīlī) symbol of the process of human existential transformation across the realms of descent and spiritual ascent. Muḥyī al-Dīn Ibn ʿArabī, drawing on his hermeneutic and intuitive (kashf-based) methodology, identifies the human descent (hubūṭ) into the material world, the subsequent repentance (tawba) and return, and finally guidance (hidāya) and the theophany (tajallī) of the divine names as successive stages in the soul’s journey. Despite the theoretical significance of this perspective, the connection between Ibn ʿArabī’s mystical readings of the stories of the prophets and their practical implications for mystical education has not been systematically examined. Within this framework, the present study, employing a qualitative descriptive-analytical and inferential approach, seeks to reconstruct and elucidate the staged structure of the soul’s course in the story of Adam from Ibn ʿArabī’s perspective and to derive its associated educational implications. The specific objectives of the study are as follows: (1) to describe and analyze the stages of descent, repentance, and guidance in Ibn ʿArabī’s mystical exegeses; (2) to infer the educational implications of each stage for the programs, methods, and objectives of mystical education; and (3) to offer theoretical and practical proposals for redefining the place of mystical education within contemporary educational systems, with a view to cultivating the Perfect Man within the Islamic tradition. This study is intended to provide a theoretical foundation and practical guide for designing programs, methods, and tools of mystical education in schools, universities, and informal educational settings, as well as for future research. <strong>Method: </strong>This is a qualitative study conducted using a descriptive-analytical and inferential approach. The descriptive-analytical method enabled the systematic identification and elucidation of the mystical concepts, stages, and themes present in the primary texts, while the inferential method assisted in deriving educational implications from these concepts and stages. The study’s primary data were drawn from two key sources: first, the Noble Qurʾān, particularly the verses relevant to the story of Prophet Adam in Sūrat al-Baqara, Sūrat al-Aʿrāf, and Sūrat Ṭāhā; and second, the mystical works of Muḥyī al-Dīn Ibn ʿArabī, especially Fuṣūṣ al-Ḥikam and its authoritative commentaries, such as that of Dāwūd al-Qayṣarī. Alongside these primary sources, secondary research—including scholarly articles, analytical works on theoretical mysticism, and contemporary studies in the philosophy of education—was also employed. The data collection process was carried out through library-based research, critical textual review, and analytical note-taking. The mystical themes associated with the soul’s course were then classified into three stages: “descent” (hubūṭ), “repentance” (tawba), and “guidance” (hidāya). Data analysis was performed using an interpretive-hermeneutic approach, through both intratextual comparison (between Ibn ʿArabī’s works and the Qurʾān) and intertextual comparison (with the commentaries and views of other mystical exegetes). To enhance the trustworthiness of the findings, source and interpretive triangulation was employed, and the concepts were iteratively revisited and refined in stages. Finally, the analytical findings were organized into educational implications, laying the groundwork for deriving theoretical and practical conclusions in the field of mystical education. <strong>Findings:</strong> Ibn ʿArabī interprets the story of Prophet Adam not as a purely historical narrative but as a symbolic paradigm of the human soul’s evolutionary course. Analysis of the relevant verses of the Qurʾān, reread in light of the Fuṣūṣ al-Ḥikam and its mystical commentaries, disclosed three fundamental stages in this course: descent, repentance, and guidance. The first stage, descent (hubūṭ), represents humanity’s entry into the realm of multiplicity, limitation, and material existence. Contrary to the superficial view that regards descent as a fall and deprivation, Ibn ʿArabī considers it an educational necessity that lays the groundwork for self-awareness, the experience of deficiency, and the initiation of an ascending movement toward perfection. In this stage, the human being confronts his own weaknesses and attachments, and his capacity for the journey toward Allah (sayr ilā Allāh) is awakened. The second stage, repentance (tawba), symbolizes a conscious return to the primordial covenant (ʿahd-i fiṭrī) and reconnection with the Divine Reality. For Ibn ʿArabī, repentance is not mere regret but an active and creative movement toward inner purification, the rectification of one’s being, and the renewal of the covenant of servitude (ʿubūdiyya). This stage plays a pivotal role in mystical education, as it moves the human being from bondage to the instincts toward the station of free and conscious choice. The third stage, guidance (hidāya), is the stage of the theophany (tajallī) of the divine names and the attainment of the ranks of inner witnessing (shuhūd). At this stage, having undergone purification (tazkiya) and spiritual striving (mujāhada), the human being becomes worthy of receiving divine inspirations and realizing the station of divine vicegerency. This stage represents the culmination of the soul’s course, elevating the human being beyond individual limitations and situating him as Allah’s representative in the world. Such an understanding offers a lucid model for the ultimate aim (ghāya) of mystical education. <strong>Discussion and Conclusion:</strong> The analysis of the three stages of descent, repentance, and guidance in the story of Prophet Adam, from Ibn ʿArabī’s perspective, demonstrated that this Qurʾānic narrative possesses immense educational potential that can play a foundational role in rethinking contemporary mystical education. In the stage of descent, Ibn ʿArabī’s mystical outlook, rather than emphasizing the notion of a fall, underscores the possibility of self-awareness and awakening; this approach can lead education to regard heedlessness (ghafla) and errors not as the end of the path but as opportunities for reflection and the reconstruction of character. In the stage of repentance, the human being’s conscious and active return to the Divine Reality provides a model for moral rectification, self-purification, and the strengthening of educational will. This model reminds educational systems that education is not merely the transmission of knowledge but a process that must lead to self-transformation, responsibility, and a conscious return to innate values. In the stage of guidance, moreover, the theophany of the divine names and the attainment of the station of divine vicegerency represent the ultimate aim of mystical education—an aim directed toward cultivating a human being who, in addition to individual perfection, possesses the capacity to manifest divine values in the social sphere. Accordingly, the findings of the present study indicate that mystical education is not a peripheral dimension but the very essence of Islamic education in Ibn ʿArabī’s thought. Grounded in intuitive witnessing (shuhūd), spiritual wayfaring (sulūk), and inner transformation, such education can respond to the spiritual void and identity crisis of contemporary humanity. Redefining educational objectives, methods, and content based on this model can guide today’s educational systems toward cultivating a self-aware, responsible, and perfected human being. It may thus be concluded that Ibn ʿArabī’s mystical teachings possess the capacity to offer a coherent model for the education of the Perfect Man—a model that can prove instructive not only in individual education but also in the social and cultural spheres, and that, through meaning-based education, can redefine the place of mystical education within the contemporary educational system. <strong>Acknowledgments: </strong>The author expresses her gratitude to her esteemed supervisor, Dr. Ali Sattari, for his invaluable scholarly and spiritual guidance throughout all stages of the present research, and to her advisor, Dr. Maryam Banahan, for her sincere support. Appreciation is also extended to the libraries, research centers, and all the scholars and researchers whose academic works made this research possible. <strong>Conflicts of Interest:</strong> The author hereby declares that no financial, scholarly, or personal conflicts of interest existed in the conduct of this research. <strong>مقدمه و اهداف:</strong> سیر تکامل نفس انسانی یکی از محوری‌ترین موضوعات در حکمت و عرفان اسلامی است که پیوندی عمیق با مسئله انسان کامل و غایتِ آفرینش دارد. در متون قرآنی، قصه حضرت آدمj فراتر از یک گزارش تاریخی یا اخلاقی تلقی شده و به‌عنوان نمادی تأویلی از فرایند تحول وجودی انسان در ساحت نزول و صعود معنوی مورد توجه عارفان قرار گرفته است. محیی‌الدین ابن‌‌عربی در اندیشۀ خود با تکیه بر روش تأویلی و شهودی، هبوط انسان به عالم مادی، توبه و بازگشت او و سپس هدایت و تجلی اسماء الهی را به‌عنوان مراحل متوالی سیر نفس بازشناسی می‌کند. با وجود اهمیت نظری این منظر، پیوند میان خوانش‌های عرفانی ابن‌عربی از قصص انبیا و دلالت‌های عملیِ آن برای عرصه تعلیم و تربیت عرفانی به‌طور نظام‌مند کمتر بررسی شده است. پژوهش حاضر در این چارچوب با رویکرد کیفیِ توصیفی- تحلیلی و استنتاجی به دنبال بازسازی و تبیین ساختار مرحله‌ای سیر نفس در داستان آدم از منظر ابن‌عربی و استخراج پیامدهای تربیتیِ مرتبط است. اهداف مشخص پژوهش عبارت‌اند از: 1. شرح و تحلیل مراحلِ هبوط، توبه و هدایت در تفاسیر عرفانی ابن‌عربی؛ 2. استنتاج دلالت‌های تربیتی هریک از مراحل برای برنامه‌ها، روش‌ها و اهداف تربیت عرفانی؛ و 3. ارائه پیشنهادهای نظری و کاربردی برای بازتعریف جایگاه تربیت عرفانی در نظام‌های تربیتی معاصر به‌منظور پرورش انسانِ کامل در بستر سنت اسلامی. این مطالعه می‌تواند مبنایی نظری و راهنمای عملی برای طراحی برنامه‌ها، روش‌ها و ابزارهای تربیت عرفانی در مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز تربیتی غیررسمی و پژوهش‌های آتی فراهم آورد. <strong>روش:</strong> این پژوهش از نظر ماهیت در زمرۀ مطالعات کیفی قرار می‌گیرد و با بهره‌گیری از رویکرد توصیفی-تحلیلی و استنتاجی انجام شده است. روش توصیفی-تحلیلی امکان می‌دهد تا مفاهیم، مراحل و مضامین عرفانی موجود در متون اصلی به‌صورت نظام‌مند بازشناسی و تبیین گردد، در حالی که روش استنتاجی به استخراج دلالت‌های تربیتی از این مفاهیم و مراحل یاری می‌رساند. داده‌های اصلی پژوهش از دو منبع کلیدی به دست آمده‌اند: نخست، قرآن کریم به‌ویژه آیات مرتبط با قصه حضرت آدمj شامل آیات سوره‌های بقره، اعراف و طه؛ دوم، آثار عرفانی محیی‌الدین ابن‌عربی به‌ویژه کتاب فصوص‌الحکم و شروح معتبر آن مانند شرح داوود قیصری. در کنار این منابع اصلی، پژوهش‌های ثانویه شامل مقالات علمی، کتاب‌های تحلیلی در حوزه عرفان نظری و مطالعات معاصر در حوزه فلسفه تعلیم و تربیت نیز مورد استفاده قرار گرفته است. فرایند گردآوری داده‌ها به‌صورت مطالعه کتابخانه‌ای، مرور انتقادی متون و یادداشت‌برداری تحلیلی صورت پذیرفت. سپس مضامین عرفانیِ مرتبط با سیر نفس در سه مرحله «هبوط»، «توبه» و «هدایت» طبقه‌بندی شد. تحلیل داده‌ها با استفاده از رهیافت تفسیری-تأویلی و از طریق مقایسه درون‌متنی (میان آثار ابن‌عربی و قرآن) و میان‌متنی (با شروح و دیدگاه‌های مفسران عرفانی) انجام گرفت. به‌منظور افزایش اعتبار نتایج، از روش مثلث‌سازی منابع و تفسیرها بهره گرفته شد و مفاهیم به‌صورت مرحله‌ای بازخوانی و پالایش گردید. در نهایت، یافته‌های تحلیلی در قالب دلالت‌های تربیتی سامان‌دهی شد تا زمینه برای استخراج نتایج نظری و کاربردی در حوزه تعلیم و تربیت عرفانی فراهم گردد. <strong>نتایج:</strong> یافته‌های پژوهش نشان داد که ابن‌عربی قصه حضرت آدمj را نه به‌عنوان یک روایت تاریخی صرف، بلکه به‌مثابه الگویی رمزی از سیر تکامل نفس انسانی تفسیر کرده است. تحلیل آیات مرتبط با قصه آدم و بازخوانی آن در پرتو فصوص‌الحکم و شروح عرفانی، سه مرحله اساسی در این سیر را آشکار ساخت: هبوط، توبه و هدایت. مرحله نخست، هبوط، بیانگر ورود انسان به عرصه کثرت، محدودیت و تجربه زیست مادی است. برخلاف نگاه سطحی که هبوط را سقوط و محرومیت می‌انگارد، ابن‌عربی آن را ضرورتی تربیتی می‌داند که زمینه خودآگاهی، تجربه نقص و آغاز حرکت صعودی به سوی کمال را فراهم می‌سازد. در این مرحله، انسان با ضعف‌ها و تعلقات خود روبه‌رو می‌شود و قابلیت سیر الی‌الله در او بیدار می‌گردد. مرحله دوم، توبه، نماد بازگشت آگاهانه به عهد فطری و اتصال مجدد با حقیقت الهی است. توبه در اندیشه ابن‌عربی صرفاً پشیمانی نیست، بلکه حرکتی فعال و خلاقانه در مسیر پالایش درون، اصلاح وجود و تجدید عهد بندگی است. این مرحله نقش کلیدی در تربیت عرفانی دارد، زیرا انسان را از اسارت غرایز به مقام انتخاب آزادانه و آگاهانه سوق می‌دهد. مرحله سوم، هدایت، مرحله تجلی اسماء الهی و وصول به مراتب شهود باطنی است. در این مرحله انسان پس از تزکیه و مجاهدت، شایستگی دریافت الهامات و تحقق مقام خلافت الهی را می‌یابد. این مرحله اوج سیر نفس است که انسان را از محدودیت فردی فراتر برده و در جایگاه نماینده الهی در عالم قرار می‌دهد. چنین برداشتی الگویی روشن از غایت تربیت عرفانی ارائه می‌کند. <strong>بحث و نتیجه</strong><strong>‌</strong><strong>گیری:</strong> تحلیل سه مرحله هبوط، توبه و هدایت در قصه حضرت آدمj از منظر ابن‌عربی نشان داد که این روایت قرآنی واجد ظرفیت‌های عظیم تربیتی است که می‌تواند در بازاندیشی تربیت عرفانی معاصر نقشی بنیادین ایفا کند. در مرحله هبوط، نگاه عرفانی ابن‌عربی به‌جای تأکید بر سقوط، بر امکان خودآگاهی و بیداری تأکید می‌کند؛ این رویکرد می‌تواند در تربیت، غفلت‌ها و خطاها را نه پایان مسیر، بلکه فرصتی برای تأمل و بازسازی شخصیت قلمداد کند. در مرحله توبه، بازگشت آگاهانه و فعال انسان به حقیقت الهی الگویی برای اصلاح اخلاق، تزکیه نفس و تقویت اراده تربیتی فراهم می‌سازد. این الگو به نظام‌های آموزشی یادآوری می‌کند که تربیت صرفاً انتقال دانش نیست، بلکه فرایندی است که باید به خودتحولی، مسئولیت‌پذیری و بازگشت آگاهانه به ارزش‌های فطری بینجامد. در مرحله هدایت نیز تجلی اسماء الهی و وصول به مقام خلافت الهی بیانگر غایت تربیت عرفانی است؛ غایتی که هدف آن پرورش انسانی است که علاوه بر کمال فردی، توانایی تجلی ارزش‌های الهی در عرصه اجتماعی را دارد. بر این اساس، نتایج پژوهش حاضر نشان می‌دهد که تربیت عرفانی نه یک بعد فرعی، بلکه جوهره تربیت اسلامی در اندیشه ابن‌عربی است. این تربیت با تأکید بر شهود، سلوک و تحول باطنی می‌تواند پاسخی به خلأ معنوی و بحران هویت انسان معاصر باشد. بازتعریف اهداف، روش‌ها و محتوای تربیتی بر پایه این الگو می‌تواند نظام‌های آموزشی امروز را به سوی پرورش انسان کامل، خودآگاه و مسئول سوق دهد. بدین‌سان، می‌توان نتیجه گرفت که آموزه‌های عرفانی ابن‌‌عربی ظرفیت ارائه الگویی منسجم برای تربیت انسان کامل را داراست. این الگو نه‌تنها در تربیت فردی، بلکه در عرصه‌های اجتماعی و فرهنگی نیز می‌تواند راهگشا باشد و با تربیت مبتنی بر معنا، جایگاه تربیت عرفانی را در نظام تعلیم و تربیت معاصر بازتعریف نماید. <strong>تقدیر و تشکر: </strong>نگارنده بر خود لازم می‌داند از استاد راهنمای محترم، جناب آقای دکتر علی ستاری، که با راهنمایی‌های ارزشمند علمی و معنوی در تمامی مراحل پژوهش حاضر یاری‌رسان بودند و نیز سرکار خانم دکتر مریم بناهان استاد مشاور صمیمانه قدردانی نماید. همچنین از کتابخانه‌ها، مراکز پژوهشی و تمامی اساتید و پژوهشگرانی که با ارائه آثار علمی خود زمینه بهره‌مندی در این تحقیق را فراهم آوردند، سپاسگزاری می‌شود. <strong>تعارض منافع:</strong> نویسنده بدین‌وسیله اعلام می‌دارد که هیچ‌گونه تعارض منافع مالی، علمی یا شخصی در انجام این پژوهش وجود نداشته است. https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_2398_60f78162466a7ea0b1cbfcb1e9ce2851.pdf