پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه علمی تربیت اسلامی 1735-4536 21 56 2026 06 22 Identifying Parenting Styles and Their Associated Parent-Child Communication Patterns from an Islamic Perspective: A Qualitative Study شناسایی سبک‌های فرزندپروری و الگوهای ارتباطی والد-فرزندی مبتنی بر آن در دیدگاه اسلامی؛ یک مطالعه کیفی 177 210 2427 10.30471/edu.2025.10895.3017 FA محمد ثناگویی زاده گروه مطالعات خانواده، پژوهشکده الهیات و خانواده، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران. 0000-0002-0187-8830 Journal Article 2025 04 17 Introduction and Objectives: Parenting styles play a foundational role in shaping children’s personality, identity, mental health, social well-being, and socio-moral development. In mainstream Western literature, parenting styles are typically classified into four categories—authoritative, authoritarian, permissive, and uninvolved (neglectful)—centered primarily on two dimensions: responsiveness (support) and demandingness (control). Parental responsiveness relates to the emotional quality of the parent-child relationship and is characterized by behaviors such as demonstrating acceptance, emotional availability, and affective responsiveness. Demandingness encompasses both behavioral and psychological control: behavioral control refers to parents’ efforts to manage or regulate their children’s conduct, while psychological control involves parents’ attempts to manipulate their children’s thoughts, feelings, and emotions. Parent-child communication patterns are shaped by parenting styles and include the ways expectations are expressed, behaviors are responded to, conflicts are resolved, and intimacy and dialogue are fostered. However, existing parenting theories are not fully congruent with the Islamic perspective. Islamic parenting (tarbiya) emphasizes principles such as spirituality, respect, self-regulation, divine orientation, and a gradual approach to child-rearing. Although numerous studies have examined the dimensions and outcomes of Islamic parenting, a systematic and well-structured model delineating parenting styles and their corresponding parent-child communication patterns—based on developmental stages and grounded entirely in authentic Islamic texts—has yet to be developed. The primary aim of the present study was to identify parenting styles from an Islamic perspective and the parent-child communication patterns associated with them. Accordingly, the study sought to answer the following two questions: What are the principal parenting styles from an Islamic perspective? What are the parent-child communication patterns corresponding to these styles across different developmental stages? Method: This study employed qualitative thematic analysis, following Stirling’s model. Thematic analysis is a systematic method for identifying, examining, and reporting patterns (themes) within qualitative data. The data sources comprised the Qur’an and the corpus of ḥadīth narrated from the Maʿṣūmūn (the Infallibles), with emphasis on authoritative sources from both the Shīʿī and Sunnī traditions. Because the ḥadīth literature is extensive, the narrations contained therein address diverse subjects, and their citation varies in terms of authenticity, three authoritative ḥadīth compilations meeting the following criteria were first selected, and the relevant ḥadīths were extracted from them. The criteria for source selection were: (1) the narrations and verses had to be related to the subject of parent-child interaction; (2) the source had to be authored by a researcher with expertise in ḥadīth studies and Islamic studies; and (3) the themes of parent-child interaction addressed had to be comprehensive. Subsequently, to supplement the data, additional material was retrieved by searching for keywords such as walad (child/offspring), wālid (parent), banī (sons/children of), bint (daughter), ghulām (boy/young servant), ṣabī (boy), and ṣabiyya (girl) in the specialized software programs Nūr al-Tafāsīr, Nūr al-Aḥādīth, and the Library of Islamic Jurisprudence and Ethics, drawing on both Shīʿī and Sunnī ḥadīth sources. Data were collected through theoretical sampling, and the analytic process included in-depth reading of the texts, extraction of meaningful units, coding, construction of basic themes, organization of themes, and derivation of overarching themes. To ensure the trustworthiness and validity of the qualitative data, several strategies were employed: (1) repeated examination of sources and meaningful expressions; (2) constant, continuous comparison between the data and the emerging themes; (3) dual coding conducted by two researchers; and (4) use of multiple sources for data extraction. Findings: Data analysis revealed two principal components of parenting derived from the Islamic texts: (1) opportunity-granting and (2) demandingness. The extent to which each of these components is employed—based on authoritative Islamic ḥadīths—may range from intense to minimal, depending on the child’s circumstances and age period. By combining these two components across the child’s age periods, from birth to twenty-one years, five principal Islamic parenting styles corresponding to the child’s developmental stages were identified; subsequently, the parent-child communication pattern associated with each parenting style was determined. Release Parenting Style (birth to 6 or 7 years): In this style, parental opportunity-granting is very high while demandingness is very low. The corresponding parent-child communication pattern is the submissive communication pattern. Demanding Parenting Style (7 to 14 years): In this style, parental demandingness is very high while opportunity-granting is very low. The corresponding parent-child communication pattern is assertive communication. Disciplinary Parenting Style (14 to 16 years): In this style, both parental demandingness and opportunity-granting are very high. The corresponding parent-child communication pattern is the accompanying-and-guiding pattern. Consultative Parenting Style (16 to 18 years): In this style, parents employ opportunity-granting and demandingness at a moderate level. The corresponding parent-child communication pattern is participatory communication. Detachment Parenting Style (18 to 21 years): In this style, both parental opportunity-granting and demandingness are very low. The corresponding parent-child communication pattern is conciliatory communication. Discussion and Conclusion: The present study demonstrates that the Islamic model of parenting emphasizes flexibility in the parent-child relationship in accordance with the child’s developmental stage. Early childhood is characterized by freedom of action, play, and maximal acceptance, during which parents are, in effect, submissive toward the child. As the child matures, demandingness and principled, disciplinary instruction progressively replace this submissiveness. During adolescence, parenting—based on its successive sub-stages—comprises three distinct styles: the first emphasizes discipline accompanied by reasoning and demandingness; the second centers on dialogue, consultation, and participation; and the final style gives due attention to independence and responsible distancing. The findings of this study differ from comparable studies in several respects: (1) Distinction in objective—the aim of the present study was to identify the constituent components of Islamic parenting styles and to present styles corresponding to each age period; (2) Distinction in the classification of developmental periods—based on Islamic narrations, the present study divided the age span into five stages; (3) Distinction in the parenting styles identified—the present study identified five distinct parenting styles; (4) Distinction in method—the present study’s methodology was grounded in thematic analysis following Stirling’s model. This model depicts the transition of the parental role across the communication patterns of submission, assertiveness, accompaniment, consultation, and detachment. Islamic parenting, in accordance with the findings of this study, can guide Muslim parents’ approach to interacting with their children. Future research is recommended to focus on validating and standardizing Islamic parenting styles and comparing them across diverse socio-cultural contexts. Acknowledgments: I wish to express my gratitude to the Research Institute of Hawza and University and to the Islamic Sciences and Culture Academy for their support of this study. Conflicts of Interest: The present study has no conflicts of interest. مقدمه و اهداف: سبک‌های فرزندپروری نقش بنیادینی در شکل‌گیری شخصیت، هویت، سلامت روانی، سلامت اجتماعی و رشد اجتماعی-اخلاقی فرزندان دارند. در ادبیات رایج غربی، سبک‌های فرزندپروری به‌طور معمول به چهار دسته اقتدارگرا، استبدادی، آسان‌گیر و بی‌تفاوت تقسیم می‌شوند که تمرکز اصلی‌شان بر دو بعد پاسخ‌گویی (حمایت) و تقاضا (کنترل) است. پاسخ‌گویی والدین به ماهیت عاطفی رابطه والد-کودک مرتبط است و با رفتارهایی مانند نشان ‌دادن پذیرش، دردسترس‌بودن احساسی، و پاسخ‌گویی عاطفی مشخص می‌شود. تقاضاخواهی شامل کنترل رفتاری و روان‌شناختی است؛ کنترل رفتاری یعنی تلاش‌های والدین برای مدیریت یا تنظیم رفتارهای کودکان است. در کنترل روان‌شناختی والدین تلاش می‌کنند افکار، احساسات و عواطف فرزندان خود را دست‌کاری کنند. الگوهای ارتباطی والدین با فرزندان متأثر از سبک‌های فرزندپروری است که شامل روش‌های بیان انتظارات، واکنش به رفتارها، حل‌وفصل تعارضات و ایجاد صمیمیت و ارتقاء گفتگو می‌شود. با این‌حال، نظریه‌های فرزندپروری، همسویی کاملی با دیدگاه اسلامی ندارند. فرزندپروری اسلامی، بر اصولی مانند معنویت، احترام، خودکنترلی، گرایش الهی و رویکرد تدریجی تربیت تأکید دارد. اگرچه مطالعات متعددی ابعاد و پیامدهای فرزندپروری اسلامی را بررسی کرده‌اند، اما هنوز مدل مدون و ساختاریافته‌ای که سبک‌های فرزندپروری و الگوهای ارتباطی والد-فرزندی را براساس مراحل رشد و کاملاً مبتنی بر متون اصیل اسلامی تبیین کند، وجود ندارد. هدف اصلی پژوهش حاضر، شناسایی سبک‌های فرزندپروری در دیدگاه اسلام و الگوهای ارتباطی والد-فرزندی مبتنی برآن بود. بدین منظور پژوهش حاضر درصدد پاسخ به دو پرسش زیر است؛ سبک‌های اصلی فرزندپروری در دیدگاه اسلامی چیست؟ الگوهای ارتباطی والد–فرزندی مطابق با این سبک‌ها در مراحل مختلف رشد چیست؟ روش پژوهش: این پژوهش از روش کیفی تحلیل مضمون با الگوی استرلینگ بهره برده است. تحلیل مضمون روشی نظام‌مند برای شناسایی، بررسی و گزارش الگوها (مضامین) در داده‌های کیفی است. منابع پژوهش شامل قرآن و مجموعه احادیث معصومینb با تأکید بر منابع معتبر از هر دو مذهب شیعه و سنی بود. چون منابع روایی متعدد بود و روایاتی که در آنها نقل شده است درباره موضوع‌های متنوعی است و ذکر روایات در آنها نیز از نظر اعتباری همگونی ندارد؛ ابتدا سه منبع معتبر حدیثی با ویژگی‌های زیر انتخاب شد و احادیث مرتبط استخراج شد. معیارهای انتخاب منابع عبارت بود از: 1. روایات و آیات مرتبط با موضوع تعامل والد – فرزندی باشد؛ 2. تألیف منبع توسط پژوهشگر صاحب تخصص در علم حدیث و مطالعات اسلامی باشد و 3. مضامین تعامل والد فرزندی جامع باشد. سپس برای تکمیل داده‌ها، داده‌های پژوهش با جستجوی کلیدواژه‌هایی مانند «ولد»، «والد»، «بنی»، «بنت»، «غلام»، «صبی»، «صبیه» در نرم‌افزارهای تخصصی «نور التفاسیر»، «نور الاحادیث»، و «کتابخانه فقاهت و اخلاق اسلامی» مرتبط با منابع روایی شیعی و سنی استخراج شد. داده‌ها با روش نمونه‌گیری نظری جمع‌آوری شد و فرایند تحلیل شامل خوانش عمیق متون، استخراج جملات معنادار، کدگذاری، برساخت مضامین پایه، سازمان‌دهی مضامین و استخراج مضامین فراگیر بود. جهت اطمینان‌پذیری و روایی‌سنجی داده‌های کیفی از روش‌های متنوعی استفاده شد که شامل این موارد بود؛ 1. مطالعه چندباره منابع و عبارات معنادار؛ 2. انجام مقایسه ثابت و مستمر بین داده‌ها با مضامین؛ 3. انجام کدگذاری توسط دو نفر؛ 4. استفاده از منابع متعدد برای استخراج داده‌ها. یافته‌ها: با تحلیل داده‌ها دو مؤلفه اصلی فرزندپروری از متون اسلامی کشف شد؛ 1. فرصت‌دهی و 2. مطالبه‌گری. میزان استفاده از هر دو مقوله برپایه احادیث معتبر اسلامی می‌تواند مبتنی بر شرایط و دوره‌های سنی کودک در دامنه شدید تا ضعیف تغییر کند. با ترکیب این دو مؤلفه مبتنی بر دوره‌های سنی فرزند از تولد تا بیست‌ویک سالگی پنج سبک اصلی فرزندپروری اسلامی منطبق با مراحل رشد کودک شناسایی شد و بعد از آن براساس هریک از سبک‌های فرزندپروری الگوهای ارتباطی والد- فرزندی نیز به‌دست آمد. سبک فرزندپروری رهایی (تولد تا 6 یا 7 سالگی): در این سبک فرصت‌دهی والدین به فرزندان بسیار زیاد و مطالبه‌گری از آنها بسیار کم است. الگوی ارتباطی والد-فرزندی مبتنی بر این سبک، الگوی ارتباطی تسلیم‌گرانه است. سبک فرزندپروری مطالبه‌گری (7 تا 14 سالگی): در این سبک مطالبه‌گری والدین از فرزندان بسیار زیاد و فرصت‌دهی به آنها بسیار کم است. الگوی ارتباطی والدفرزندی مبتنی بر این سبک الگوی ارتباطی قاطعانه است. سبک فرزندپروری تأدیبی (14 تا 16 سالگی): در این سبک مطالبه‌گری والدین از فرزندان و فرصت‌دهی به آنها بسیار زیاد است. در این سبک، الگوی ارتباطی والد–فرزندی همراهانه و هدایت‌گر است. سبک فرزندپروری مشورتی (16 تا 18 سالگی): در این سبک میزان استفاده والدین از فرصت‌دهی به فرزندان و مطالبه‌گری از آنها در حدّ متوسط است. الگوی ارتباطی والد-فرزندی مبتنی بر این سبک، الگوی ارتباطی مشارکتی است. سبک فرزندپروری گسستگی (18 تا 21 سالگی): در این سبک میزان استفاده والدین از فرصت‌دهی و میزان مطالبه‌گری هر دو بسیار کم است. الگوی ارتباطی والد-فرزندی مبتنی بر این سبک الگوی ارتباطی سازش‌گرانه است. بحث و نتیجه‌گیری: پژوهش حاضر نشان داد که مدل اسلامی سبک فرزندپروری بر انعطاف‌پذیری ارتباط والد-فرزندی متناسب با مراحل رشد کودک تأکید دارد. کودکی نخست با آزادی عمل، بازی و پذیرش حداکثری شناخته می‌شود و والدین در برابر کودک تسلیم‌اند. با رشد کودک، مطالبه‌گری و آموزش اصولی و انضباطی جایگزین می‌شود. سبک‌های فرزندپروری در دوران نوجوانی مبتنی بر مراحل نوجوانی سه‌ سبک است‌؛ در سبک اول تأکید بر تأدیب و همراهی استدلال و مطالبه‌گری است، سبک دوم متمرکز بر گفتگو و مشورت و مشارکت است و در سبک آخر، استقلال و فاصله‌گذاری مسئولانه باید مورد توجه قرار گیرد. یافته‌های این پژوهش با پژوهش‌های مشابه از چند نظر متمایز است. 1. تمایز در هدف. هدف پژوهش حاضر شناسایی مؤلفه‌های سبک‌های فرزندپروری اسلامی و ارائه سبک‌ها متناسب با هر دوره سنی است؛ 2. تمایز در طبقه‌بندی دوره‌ها. پژوهش حاضر براساس روایات اسلامی دوره‌های سنی را به پنج مرحله تقسیم کرده است؛ 3. تمایز در سبک‌های فرزندپروری. پژوهش حاضر پنج سبک فرزندپروری را کشف کرده است؛ 4. تمایز در روش. روش پژوهش حاضر مبتنی بر روش تحلیل مضامین مبتنی بر الگوی استرلینگ است. این مدل بیانگر گذار نقش والدینی از الگوی ارتباطی تسلیم، قاطعیت، همراهی، مشورت و گسستگی است. فرزندپروری اسلامی مطابق با یافته‌های این پژوهش می‌تواند رویکرد والدین مسلمان را در مواجهه با تعامل با فرزندان راهبری کند. توصیه می‌شود پژوهش‌های آینده به اعتبارسنجی و نرم‌سازی سبک‌های فرزندپروری اسلامی و مقایسه آن در بافت‌های مختلف فرهنگی-اجتماعی بپردازند. تقدیر و تشکر: از پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی بابت حمایت از این پژوهش تقدیر و تشکر دارم. تعارض منافع: پژوهش حاضر دارای تعارض منافع نمی‌باشد.

https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_2427_84a82045dfa2960a0393c1ec5d7d3edb.pdf