پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه علمی تربیت اسلامی 1735-4536 21 56 2026 06 22 Content Analysis of Verses on Taqwā in the Noble Qurʾān with a Focus on Cognitive and Motivational Strategies in the Path of Human Inner Transformation تحلیل محتوای آیات تقوا در قرآن کریم با تمرکز بر راهکارهای شناختی و انگیزشی در مسیر تحول درونی انسان 4 47 2454 10.30471/edu.2025.11275.3084 FA معصومه السادات سعیدی حسینی دانشکده علوم قرآن و حدیث. دانشگاه بین المللی علامه عسکری. تهران. ایران 0009-0003-2621-4402 ملیحه السادات سیدرضادولابی دانشکده علوم قرآن و حدیث. دانشگاه بین المللی علامه عسکری. تهران. ایران 0000-0001-8802-1495 Journal Article 2025 08 19 Introduction and Objectives: Taqwā is one of the fundamental and frequently recurring concepts of the Noble Qurʾān, introduced not merely as a moral virtue but as an inner force that directs the path of spiritual growth and human self-cultivation. By outlining a constellation of concepts, attitudes, and diverse strategies, the Qurʾān provides a ground whereby taqwā is transformed from an abstract, prescriptive concept into a concrete, dynamic, and realizable process in the individual and social life of the human being. A precise understanding of the conceptual foundations and the behavioral and cognitive contexts of taqwā plays an essential role in realizing a faithful way of life. In the contemporary world, given the crisis of meaning, the instability of the value system, and the weakness of ethical commitments, revisiting Qurʾānic concepts within an internalized, cognitive, and motivational framework has become a necessity. Taqwā, beyond mere abstinence and self-restraint, carries an epistemic and motivational constellation that, by refining the human being’s understanding of Allah, the self, and the world, constructs the foundations of inner and spiritual transformation. This study aimed to analyze the content of the verses on taqwā in the Noble Qurʾān and examine the cognitive and motivational strategies related to human inner transformation. In this study, the structure of the motivational system of the verses, the epistemic and attitudinal foundations of the inclination toward taqwā, the role of knowledge of Allah, the Hereafter (ma‘ād), and self-awareness, and the factors that consolidate it as an inner disposition are examined, in order to clarify whether taqwā in the Qurʾān is an instantaneous matter or a gradual process with epistemic, psychological, and behavioral requisites. Method: This study employed thematic content analysis. Content analysis is an analytical method that, without prior mental assumptions, examines the structure and hidden layers of meaning within a text and, through specific rules, identifies its central message (Barden, 1996: pp. 29, 44). As a research instrument, this method enables the derivation of valid and scholarly inferences from a text (Krippendorff, 2008: p. 25). Content analysis is divided into two approaches—quantitative and qualitative. In the quantitative approach, content units are counted and subjected to statistical analysis (Mohammadi-Mehr, 2010: p. 32), while in the qualitative approach, the analyst interprets a limited but deep body of data (Jani-pour & Shokrani, 2013: p. 5; cf. Etrat-Doost, 2019: pp. 291–320). Holsti likewise emphasizes that the simultaneous use of both approaches deepens and refines the analysis (Holsti, 2012: pp. 14, 25). In this study, in order to precisely identify the verses related to the concept of taqwā, all verses in which the term “taqwā” occurs, together with their preceding and following verses, were subjected to contextual analysis so that the intra-textual relationship of the concepts might be clarified with greater precision. Then, using the “thematic content analysis” method, the data obtained were categorized, and the main axes of emphasis in the verses were extracted. The theoretical strategies derived from the themes of the verses were grouped, according to their semantic and functional orientations, into two general categories: “cognitive strategies” and “motivational strategies”—two dimensions that the Noble Qurʾān presents as fundamental aspects of the process of human inner transformation. Findings: The research shows that taqwā in the Qurʾān is a two-dimensional process encompassing both cognitive and motivational aspects. Cognitive strategies, with the greater share (62%), play a central role in refining the human mind and outlook and include components such as reflection upon creation, taking heed (‘ibra) from the past, and the cultivation of insight. Alongside these, motivational strategies (38%)—such as reverential fear (khashya), sincerity (ikhlāṣ), reliance upon Allah (tawakkul), and seeking recourse (tawassul)—consolidate rational forms of knowledge within the domain of emotion and will, thereby ensuring steadfastness on the path of taqwā. In this manner, the Qurʾān first emphasizes the correction of insight, and subsequently the strengthening of spiritual motivations. Discussion and Conclusion: This study aims to analyze the content of Qurʾānic verses on taqwā and examine the cognitive and motivational strategies that are effective in the process of human inner transformation, employing thematic content analysis alongside an interpretive approach. The findings show that taqwā in the Qurʾān, as a comprehensive process of self-cultivation, places its greatest emphasis on the correction of rational insight and attitude, manifested in a 62% share of cognitive strategies. These strategies include a wise outlook upon creation, with a frequency of 33% (reasoning [ta‘aqqul], reflection on creation [tafakkur], and remembrance of divine blessings); the correction of one’s life path, with a frequency of 20% (taking heed from the past and foresight regarding the future); and the strengthening of insight together with intellectual flexibility, with a frequency of 13% (baṣīra and acceptance of guidance)—all of which together form the foundation of intellectual and spiritual transformation. By contrast, motivational strategies, with a 38% share, include spiritual reverential fear (khashya), with a frequency of 56% (a sense of the presence of, and reverence before, Allah); sincerity (ikhlāṣ), with a frequency of 32% (pure intention and inner motivation); and reliance and recourse (tawakkul wa tawassul), with a frequency of 12% (trust in divine providence and spiritual connection)—which play a complementary and reinforcing role in consolidating the path of spiritual growth. This composition and ratio indicate that the Qurʾān begins the process of inner transformation by correcting reason and insight, and ensures its continuity and depth through spiritual motivations. Thus, taqwā is a two-dimensional process that mobilizes reason and heart in a coordinated manner toward sustainable spiritual growth. This research offers a coherent theoretical framework for drawing upon revelatory teachings in religious education and spiritual self-cultivation. Acknowledgments: The author expresses his gratitude to the professors, colleagues, and all those who cooperated in preparing the sources and providing scholarly support for this study. Conflict of Interest: The authors declare no conflict of interest regarding the publication of this study. مقدمه و اهداف: تقوا از مفاهیم بنیادین و پرتکرار قرآن کریم است که نه‌تنها به‌عنوان فضیلتی اخلاقی، بلکه به‌مثابه نیروی درونی و جهت‌دهنده مسیر رشد معنوی و خودسازی انسان معرفی شده است. قرآن با ترسیم منظومه‌ای از مفاهیم، نگرش‌ها و راهکارهای متنوع، زمینه‌ای فراهم می‌آورد تا تقوا از مفهوم انتزاعی و تجویزی، به فرایندی عینی، پویا و قابل تحقق در زندگی فردی و اجتماعی انسان تبدیل شود. فهم دقیق بنیان‌های مفهومی و زمینه‌های رفتاری و شناختی تقوا نقش اساسی در تحقق زیست مؤمنانه دارد. در جهان معاصر، با وجود بحران معنا، تزلزل نظام ارزشی و ضعف در تعهدات اخلاقی، بازخوانی مفاهیم قرآنی در قالبی درونی‌شده، شناختی و انگیزشی ضرورت دارد. تقوا، فراتر از پرهیز و خویشتنداری، حامل منظومه‌ای معرفتی و انگیزشی است که با اصلاح درک انسان از خدا، خویشتن و جهان، بنیان‌های تحول درونی و معنوی را می‌سازد. این پژوهش با هدف تحلیل محتوای آیات تقوا در قرآن کریم و بررسی راهکارهای شناختی و انگیزشی مرتبط با تحول درونی انسان انجام می‌شود. در این مطالعه، ساختار نظام انگیزشی آیات، بنیان‌های معرفتی و نگرشی گرایش به تقوا، نقش شناخت خدا، معاد و خودآگاهی و عوامل تثبیت‌کننده آن به‌عنوان ملکه‌ای درونی بررسی می‌گردد تا روشن شود تقوا در قرآن امری دفعی است یا فرایندی تدریجی با لوازم معرفتی، روانی و رفتاری. روش: این پژوهش با روش تحلیل محتوای مضمونی انجام شده است. تحلیل محتوا روشی تحلیلی است که بدون پیش‌فرض‌های ذهنی، به بررسی ساختار و لایه‌های پنهان معنا در متن می‌پردازد و از طریق قواعد مشخص، پیام اصلی را بازشناسی می‌کند (باردن، ۱۳۷۵، صص۲۹ و ۴۴). این روش به‌عنوان ابزاری پژوهشی، امکان استخراج استنتاج‌های معتبر و علمی را از متن فراهم می‌سازد (کریپندورف، ۱۳۸۷، ص۲۵). تحلیل محتوا به دو شیوۀ کمّی و کیفی تقسیم می‌شود. در تحلیل کمّی، واحدهای محتوایی شمارش و تحلیل آماری می‌شوند (محمدی‌مهر، ۱۳۸۹، ص۳۲) و در روش کیفی، تحلیلگر به تفسیر اطلاعات محدود ولی عمیق می‌پردازد (جانی‌پور و شکرانی، ۱۳۹۲، ص۵؛ ر.ک: عترت‌دوست، ۱۳۹۸، صص۲۹۱-۳۲۰). هولستی نیز تأکید دارد که بهره‌گیری هم‌زمان از هر دو شیوه، موجب تعمیق و تکامل تحلیل می‌گردد (هولستی، ۱۳۹۱، صص۱۴ و ۲۵). در این پژوهش، به‌منظور شناسایی دقیق آیات مرتبط با مفهوم تقوا، تمامی آیاتی که واژه «تقوا» در آنها به ‌کار رفته است، همراه با آیات قبل و بعدشان، مورد تحلیل سیاقی قرار گرفتند تا ارتباط درون‌متنی مفاهیم با دقت بیشتری روشن شود. سپس بر پایۀ روش «تحلیل محتوای مضمونی»، داده‌های به‌دست‌آمده مقوله‌بندی و محورهای اصلیِ تأکید آیات استخراج گردید. راهکارهای نظری استخراج‌شده از مضامین آیات، براساس جهت‌گیری معنایی و کارکردی خود، در دو دستۀ کلیِ «راهکارهای شناختی» و «راهکارهای انگیزشی» جای گرفتند؛ دو ساحتی که قرآن کریم آنها را از ابعاد بنیادین در فرایند تحول درونی انسان معرفی می‌کند. یافته‏ها: پژوهش نشان می‌دهد تقوا در قرآن فرایندی دوساحتی است که هم بُعد شناختی و هم انگیزشی را دربر می‌گیرد. راهکارهای شناختی با سهم بیشتر (۶۲٪) نقش محوری در اصلاح ذهن و بینش انسان دارند و مؤلفه‌هایی چون تأمل در آفرینش، عبرت از گذشته و بصیرت‌افزایی را شامل می‌شوند. در کنار آن، راهکارهای انگیزشی (۳۸٪) مانند خشیت، اخلاص، توکل و توسل، شناخت‌های عقلانی را در ساحت عاطفه و اراده تثبیت کرده و پایداری در مسیر تقوا را تضمین می‌کنند. بدین‌سان قرآن ابتدا بر اصلاح بینش و سپس بر تقویت انگیزه‌های معنوی تأکید می‌ورزد. بحث و نتیجه‌گیری: این پژوهش با هدف تحلیل محتوای آیات قرآن کریم درباره تقوا و بررسی راهکارهای شناختی و انگیزشی مؤثر در فرایند تحول درونی انسان، با استفاده از روش تحلیل محتوای مضمونی و رویکرد تفسیری انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تقوا در قرآن به‌عنوان یک فرایند جامع خودسازی، بیشترین تأکید را بر اصلاح بینش و نگرش عقلانی دارد که با سهم ۶۲ درصد در راهکارهای شناختی نمایان شده است. این راهکارها شامل نگاهی خردمندانه به آفرینش با ۳۳٪ فراوانی (تعقل، تفکر در خلقت و یاد نعمت‌های الهی)، اصلاح مسیر زندگی با ۲۰٪ فراوانی (عبرت‌آموزی از گذشته و آینده‌نگری) و تقویت بینش همراه با انعطاف‌پذیری فکری با ۱۳٪ فراوانی (بصیرت و پذیرش هدایت) است که بنیان تحول فکری و معنوی را شکل می‌دهد. در مقابل، راهکارهای انگیزشی با سهم ۳۸ درصد، شامل خشیت معنوی با ۵۶٪ فراوانی (احساس حضور و وقار در برابر خداوند)، اخلاص با ۳۲٪ فراوانی (نیت خالص و انگیزه درونی) و توکل و توسل با ۱۲٪ فراوانی (اعتماد به تدبیر الهی و پیوند معنوی) است که نقش مکمل و تقویت‌کننده در تثبیت مسیر رشد معنوی دارند. این ترکیب و نسبت بیانگر آن است که قرآن تحول درونی را ابتدا از مسیر اصلاح عقل و بینش آغاز می‌کند و با انگیزش‌های معنوی استمرار و عمق آن را تضمین می‌کند. بدین ترتیب، تقوا فرایندی دوساحتی است که عقل و دل را برای نیل به رشد پایدار معنوی به‌صورت هماهنگ بسیج می‌کند. این پژوهش چارچوب نظری منسجمی برای بهره‌برداری از آموزه‌های وحیانی در تربیت دینی و خودسازی معنوی ارائه می‌دهد.

https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_2454_87d71864e35fdcf6f297d94a9f257fd7.pdf