پژوهشگاه حوزه و دانشگاه فصلنامه علمی تربیت اسلامی 1735-4536 20 54 2025 12 22 The Role of the Islamic Seminary (Ḥawzah ʿIlmīyah) of Qom in Education during the Last Century نقش حوزه علمیه قم در آموزش و پرورش در سده اخیر 7 40 2473 10.30471/edu.2026.11319.3096 FA محمد حسین صاعد رازی عضو هیئت علمی مؤسسه آموزش عالی اخلاق و تربیت، قم، ایران 0009-0001-4827-1489 Journal Article 2025 06 18 Extended Abstract Introduction and Objectives: Throughout the history of Islamic civilization, there are few examples of the institutional separation of religious sciences from worldly sciences. For centuries, religious educational centers were responsible for teaching a wide range of disciplines, including transmitted, rational, and empirical sciences. In Iran, Islamic seminaries and religious schools played a central role in both general and higher education, and many great scholars were simultaneously authorities in religion and diverse sciences. However, beginning in the late Qajar period and especially during the Pahlavi era, a gradual process of separating religion from the official education system emerged, with Western-oriented educational models replacing traditional ones. While this transformation expanded modern education, it weakened the role of religion and religious values in the education system. Against this backdrop, the Islamic Seminary (ḥawzah ʿilmīyah) of Qom, as the most important Shiʿi scholarly center, has consistently sought to preserve and redefine its historical and civilizational role in education. Examining this role is crucial, as education is one of the primary arenas for the realization of religious education and the transmission of Islamic values to new generations. This study aims to provide a comprehensive, analytical account of the Qom Islamic Seminary’s role in Iranian education over the past century and to explain its evolution across different historical periods. The research seeks to show how this role shifted from scattered, individual-based activities to structured and institutionalized interactions, and what challenges and achievements accompanied this transformation. Method: This study is descriptive–analytical in methodology and based on documentary and historical research. Data were collected through examination of official documents, memoranda of understanding, institutional reports, legal enactments, written works, memoirs, and analyses related to the interaction between the Qom Islamic Seminary and the Ministry of Education. Using a historical–analytical method, the evolution of the Islamic seminary’s role in education during the last century was examined in five distinct periods. This periodization was based on institutional milestones, structural changes, and policy developments. In the descriptive stage, the most important actions, institutions, influential figures, and joint programs between the Qom Islamic seminary and education were identified and reported. In the analytical stage, the level of impact, degree of institutionalization, and overall orientation of these interactions were evaluated. Data analysis employed qualitative and comparative methods, aiming not merely to report events but to extract dominant patterns, upward or downward trends, and persistent challenges. This method enabled a broad picture of the Qom Islamic seminary’s evolving role and its current position in Iran’s education system. Results: The findings of this study indicate that the role of this Seminary in education during the last century can be explained in five main periods: Pre-Revolution Period: The seminary’s role was scattered and individual-based, largely in reaction to the expansion of secular education. Toward the end of this period, however, figures such as Martyrs Beheshti, Bahonar, and Motahhari contributed to more effective cooperation, including the authorship of textbooks and the establishment of modern religious schools. Post-Revolution to 2006: This was a period of value convergence and efforts to Islamize education. Islamic Seminary scholars became more involved in revising curricula, shaping educational structures, and participating in decision-making bodies, though institutional coherence was still incomplete. 2006 Onwards – Formation of the Cooperation Headquarters: The establishment of the Headquarters for Cooperation between Islamic Seminaries and the Ministry of Education marked a turning point in institutionalizing interactions. Cooperation expanded through specialized committees, agreements, conferences, and joint programs in human resources, research, textbook writing, and educational activities. Period of Relative Consolidation: Efforts were made to institutionalize cooperation at provincial and national levels. 2016 to Present: This period has been characterized by expanded policymaking and broad implementation of joint strategic programs. Discussion and Conclusion: The historical analysis shows that the seminary’s role in education has followed a gradual, largely upward trajectory. The Seminary of Qom has evolved from a reactive and limited actor into an institutional player that influences policymaking, planning, and the implementation of educational activities. The establishment of the Cooperation Headquarters and the drafting of strategic documents are among the most significant achievements of this process. Nevertheless, the findings reveal a considerable gap between the current state and the desired level of interaction. Challenges such as limited executive capacity, institutional inconsistencies, managerial changes, and underutilization of the seminary’s scholarly and research potential have hindered the full realization of objectives. Therefore, strengthening institutional prerequisites, activating the seminary’s latent capacities, training specialized human resources aligned with the education system’s needs, and addressing structural and cultural barriers are essential to enhancing the seminary’s role in education. Achieving these goals can deepen Islamic education and improve the quality of Iran’s education system. Acknowledgements: The author expresses gratitude to all scholars, researchers, and administrators of the Islamic Seminary (Ḥawzah ʿIlmīyah) of Qom and the Ministry of Education for their documents, experiences, and insights, which contributed to this study. Conflict of Interest: The author declares that there is no personal or organizational conflict of interest in conducting or publishing this research. چکیده گسترده مقدمه و اهداف: در تاریخ تمدن اسلامی، تفکیک نهادی میان علم دینی و علم بشری سابقه‌ای طولانی ندارد و تا قرون متمادی، مراکز آموزشی دینی متولی آموزش طیف وسیعی از دانش‌ها، اعم از علوم نقلی، عقلی و تجربی بوده‌اند. در ایران نیز، حوزه‌های علمیه و مدارس دینی نقش محوری در آموزش عمومی و عالی ایفا می‌کردند و بسیاری از دانشمندان بزرگ، هم‌زمان صاحب‌نظر در دین و علوم گوناگون بودند. با این حال، از اواخر دوره قاجار و به‌ویژه در عصر پهلوی، به‌تدریج فرایند تفکیک نهاد دین از نظام رسمی آموزش و پرورش شکل گرفت و الگوی آموزشی غرب‌محور جایگزین الگوی سنتی شد. این تحول، اگرچه موجب گسترش آموزش نوین گردید، اما به تضعیف حضور دین و ارزش‌های دینی در نظام تعلیم و تربیت انجامید. در چنین بستری، حوزه علمیه قم به عنوان مهم‌ترین مرکز علمی شیعه، همواره تلاش کرده است نقش تاریخی و تمدنی خود را در عرصه تعلیم و تربیت حفظ و بازتعریف کند. اهمیت بررسی این نقش از آن جهت است که آموزش و پرورش یکی از اصلی‌ترین عرصه‌های تحقق تربیت دینی و انتقال ارزش‌های اسلامی به نسل جدید به شمار می‌آید. هدف اصلی این پژوهش، ترسیم تصویری جامع و تحلیلی از نقش‌آفرینی حوزه علمیه قم در آموزش و پرورش ایران در سده اخیر و تبیین سیر تحول این نقش در دوره‌های مختلف تاریخی است. پژوهش می‌کوشد نشان دهد که این نقش‌آفرینی چگونه از فعالیت‌های پراکنده و فردمحور به تعاملات ساختارمند و نهادمند تبدیل شده و چه فراز و نشیب‌هایی را تجربه کرده است. روش: پژوهش حاضر از نظر روش‌شناسی، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات اسنادی و تاریخی است. داده‌های تحقیق از طریق بررسی اسناد رسمی، تفاهم‌نامه‌ها، گزارش‌های نهادی، مصوبات قانونی، آثار مکتوب، خاطرات و تحلیل‌های مرتبط با تعامل حوزه علمیه قم و وزارت آموزش و پرورش گردآوری شده است. در این پژوهش، با رویکرد تاریخی-تحلیلی، تحولات نقش حوزه علمیه قم در آموزش و پرورش طی سده اخیر در قالب پنج دوره زمانی متمایز بررسی شده است. این دوره‌بندی براساس نقاط عطف نهادی، تغییرات ساختاری، و تحولات سیاست‌گذاری در هر مقطع صورت گرفته است. در مرحله توصیف، مهم‌ترین اقدامات، نهادها، افراد تأثیرگذار و برنامه‌های مشترک حوزه و آموزش و پرورش در هر دوره شناسایی و گزارش شده و در مرحله تحلیل، میزان اثرگذاری، سطح نهادمندی، و جهت‌گیری کلان این تعاملات مورد ارزیابی قرار گرفته است. روش تحلیل داده‌ها، تحلیل کیفی و مقایسه‌ای بوده و تلاش شده است ضمن پرهیز از نگاه صرفاً گزارش‌محور، الگوهای غالب، روندهای صعودی یا نزولی و چالش‌های پایدار تعامل حوزه و آموزش و پرورش استخراج شود. این روش امکان ارائه تصویری کلان از سیر تطور نقش حوزه علمیه قم و ارزیابی جایگاه کنونی آن در نظام آموزش و پرورش کشور را فراهم ساخته است. نتایج: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نقش حوزه علمیه قم در آموزش و پرورش طی سده اخیر را می‌توان در پنج دوره اصلی تبیین کرد. دوره نخست، دوران پیش از انقلاب اسلامی است که نقش حوزه عمدتاً به‌صورت پراکنده و فردمحور و در واکنش به گسترش نظام آموزشی سکولار شکل گرفت؛ هرچند در سال‌های پایانی این دوره، با فعالیت‌های شهیدان بهشتی، باهنر و مطهری، همکاری‌های مؤثرتری در حوزه تألیف کتاب‌های درسی و تأسیس مدارس دینی-نوین پدید آمد. دوره دوم، از پیروزی انقلاب اسلامی تا سال ۱۳۸۵، دوره همگرایی ارزشی و تلاش برای اسلامی‌سازی آموزش و پرورش است. در این مقطع، دین مسئولیت اجتماعی آشکارتری یافت و حضور حوزویان در بازنگری محتوای درسی، ساختارهای تربیتی و نهادهای تصمیم‌ساز افزایش یافت، هرچند این تعاملات هنوز فاقد انسجام نهادی کامل بود. دوره سوم، با تشکیل ستاد همکاری‌های حوزه‌های علمیه و آموزش و پرورش از سال ۱۳۸۵، نقطه عطفی در ساختارمند شدن این تعاملات محسوب می‌شود. در این دوره، همکاری‌ها در قالب کمیته‌های تخصصی، تفاهم‌نامه‌ها، همایش‌ها و برنامه‌های مشترک در حوزه‌های نیروی انسانی، پژوهش، تألیف کتب درسی و فعالیت‌های پرورشی توسعه یافت. دوره چهارم، دوره تثبیت نسبی و تلاش برای نهادینه‌سازی همکاری‌ها در سطوح استانی و ملی است و دوره پنجم، از سال ۱۳۹۵ تاکنون، دوره گسترش سیاست‌گذاری‌ها و اجرای گسترده طرح‌های مشترک با رویکرد راهبردی و کلان محسوب می‌شود. بحث و نتیجه‌گیری: تحلیل سیر تاریخی نقش حوزه علمیه قم در آموزش و پرورش نشان می‌دهد که این نقش‌آفرینی، روندی تدریجی و عمدتاً صعودی داشته است. حوزه علمیه قم توانسته است از جایگاه کنشگری واکنشی و محدود، به یک بازیگر نهادی و اثرگذار در سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و اجرای بخشی از فعالیت‌های تربیتی نظام آموزش و پرورش ارتقا یابد. شکل‌گیری ستاد همکاری‌ها و تدوین اسناد راهبردی را می‌توان از مهم‌ترین دستاوردهای این فرایند دانست. با این حال، نتایج پژوهش حاکی از آن است که علی‌رغم دستاوردهای قابل توجه، فاصله معناداری میان وضعیت موجود و وضعیت مطلوب تعامل حوزه و آموزش و پرورش وجود دارد. چالش‌هایی همچون محدودیت ظرفیت‌های اجرایی، ناهماهنگی‌های نهادی، تغییرات مدیریتی، و عدم بهره‌برداری کامل از توان علمی و پژوهشی حوزه، مانع از تحقق حداکثری اهداف شده است. بر این اساس، تقویت پیش‌نیازهای نهادی، بالفعل‌سازی ظرفیت‌های بالقوه حوزه‌های علمیه، تربیت نیروی انسانی متخصص و متناسب با نیازهای آموزش و پرورش، و رفع موانع ساختاری و فرهنگی، از مهم‌ترین الزامات ارتقای نقش حوزه علمیه قم در این عرصه به شمار می‌آید. تحقق این اهداف می‌تواند به تعمیق تربیت اسلامی و ارتقای کیفیت نظام تعلیم و تربیت کشور منجر شود. تقدیر و تشکر: نویسنده بر خود لازم می‌داند از کلیه اندیشمندان، پژوهشگران و مدیران حوزه علمیه قم و وزارت آموزش و پرورش که اسناد، تجربیات و دیدگاه‌های آنان در انجام این پژوهش مؤثر بوده است، قدردانی نمایند. تعارض منافع: نویسندگان اعلام می‌دارند که در انجام این پژوهش هیچ‌گونه تعارض منافع شخصی یا سازمانی وجود نداشته است.

https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_2473_ff2b4827a60896fecf889aa5832fab53.pdf