پژوهشگاه حوزه و دانشگاهفصلنامه علمی تربیت اسلامی1735-4536215620260622Content Analysis of Verses on Taqwā in the Noble Qurʾān with a Focus on Cognitive and Motivational Strategies in the Path of Human Inner Transformationتحلیل محتوای آیات تقوا در قرآن کریم با تمرکز بر راهکارهای شناختی و انگیزشی در مسیر تحول درونی انسان447245410.30471/edu.2025.11275.3084FAمعصومه السادات سعیدی حسینیدانشکده علوم قرآن و حدیث. دانشگاه بین المللی علامه عسکری. تهران. ایران0009-0003-2621-4402ملیحه السادات سیدرضادولابیدانشکده علوم قرآن و حدیث. دانشگاه بین المللی علامه عسکری. تهران. ایران0000-0001-8802-1495Journal Article20250819<strong>Introduction and Objectives: </strong>Taqwā is one of the fundamental and frequently recurring concepts of the Noble Qurʾān, introduced not merely as a moral virtue but as an inner force that directs the path of spiritual growth and human self-cultivation. By outlining a constellation of concepts, attitudes, and diverse strategies, the Qurʾān provides a ground whereby taqwā is transformed from an abstract, prescriptive concept into a concrete, dynamic, and realizable process in the individual and social life of the human being. A precise understanding of the conceptual foundations and the behavioral and cognitive contexts of taqwā plays an essential role in realizing a faithful way of life.
In the contemporary world, given the crisis of meaning, the instability of the value system, and the weakness of ethical commitments, revisiting Qurʾānic concepts within an internalized, cognitive, and motivational framework has become a necessity. Taqwā, beyond mere abstinence and self-restraint, carries an epistemic and motivational constellation that, by refining the human being’s understanding of Allah, the self, and the world, constructs the foundations of inner and spiritual transformation.
This study aimed to analyze the content of the verses on taqwā in the Noble Qurʾān and examine the cognitive and motivational strategies related to human inner transformation. In this study, the structure of the motivational system of the verses, the epistemic and attitudinal foundations of the inclination toward taqwā, the role of knowledge of Allah, the Hereafter (ma‘ād), and self-awareness, and the factors that consolidate it as an inner disposition are examined, in order to clarify whether taqwā in the Qurʾān is an instantaneous matter or a gradual process with epistemic, psychological, and behavioral requisites.
<strong>Method: </strong>This study employed thematic content analysis. Content analysis is an analytical method that, without prior mental assumptions, examines the structure and hidden layers of meaning within a text and, through specific rules, identifies its central message (Barden, 1996: pp. 29, 44). As a research instrument, this method enables the derivation of valid and scholarly inferences from a text (Krippendorff, 2008: p. 25). Content analysis is divided into two approaches—quantitative and qualitative. In the quantitative approach, content units are counted and subjected to statistical analysis (Mohammadi-Mehr, 2010: p. 32), while in the qualitative approach, the analyst interprets a limited but deep body of data (Jani-pour & Shokrani, 2013: p. 5; cf. Etrat-Doost, 2019: pp. 291–320). Holsti likewise emphasizes that the simultaneous use of both approaches deepens and refines the analysis (Holsti, 2012: pp. 14, 25).
In this study, in order to precisely identify the verses related to the concept of taqwā, all verses in which the term “taqwā” occurs, together with their preceding and following verses, were subjected to contextual analysis so that the intra-textual relationship of the concepts might be clarified with greater precision. Then, using the “thematic content analysis” method, the data obtained were categorized, and the main axes of emphasis in the verses were extracted. The theoretical strategies derived from the themes of the verses were grouped, according to their semantic and functional orientations, into two general categories: “cognitive strategies” and “motivational strategies”—two dimensions that the Noble Qurʾān presents as fundamental aspects of the process of human inner transformation.
<strong>Findings: </strong>The research shows that taqwā in the Qurʾān is a two-dimensional process encompassing both cognitive and motivational aspects. Cognitive strategies, with the greater share (62%), play a central role in refining the human mind and outlook and include components such as reflection upon creation, taking heed (‘ibra) from the past, and the cultivation of insight. Alongside these, motivational strategies (38%)—such as reverential fear (khashya), sincerity (ikhlāṣ), reliance upon Allah (tawakkul), and seeking recourse (tawassul)—consolidate rational forms of knowledge within the domain of emotion and will, thereby ensuring steadfastness on the path of taqwā. In this manner, the Qurʾān first emphasizes the correction of insight, and subsequently the strengthening of spiritual motivations.
<strong>Discussion and Conclusion: </strong>This study aims to analyze the content of Qurʾānic verses on taqwā and examine the cognitive and motivational strategies that are effective in the process of human inner transformation, employing thematic content analysis alongside an interpretive approach. The findings show that taqwā in the Qurʾān, as a comprehensive process of self-cultivation, places its greatest emphasis on the correction of rational insight and attitude, manifested in a 62% share of cognitive strategies. These strategies include a wise outlook upon creation, with a frequency of 33% (reasoning [ta‘aqqul], reflection on creation [tafakkur], and remembrance of divine blessings); the correction of one’s life path, with a frequency of 20% (taking heed from the past and foresight regarding the future); and the strengthening of insight together with intellectual flexibility, with a frequency of 13% (baṣīra and acceptance of guidance)—all of which together form the foundation of intellectual and spiritual transformation.
By contrast, motivational strategies, with a 38% share, include spiritual reverential fear (khashya), with a frequency of 56% (a sense of the presence of, and reverence before, Allah); sincerity (ikhlāṣ), with a frequency of 32% (pure intention and inner motivation); and reliance and recourse (tawakkul wa tawassul), with a frequency of 12% (trust in divine providence and spiritual connection)—which play a complementary and reinforcing role in consolidating the path of spiritual growth. This composition and ratio indicate that the Qurʾān begins the process of inner transformation by correcting reason and insight, and ensures its continuity and depth through spiritual motivations. Thus, taqwā is a two-dimensional process that mobilizes reason and heart in a coordinated manner toward sustainable spiritual growth. This research offers a coherent theoretical framework for drawing upon revelatory teachings in religious education and spiritual self-cultivation.
<strong>Acknowledgments:</strong> The author expresses his gratitude to the professors, colleagues, and all those who cooperated in preparing the sources and providing scholarly support for this study.
<strong>Conflict of Interest: </strong>The authors declare no conflict of interest regarding the publication of this study.<strong>مقدمه و اهداف:</strong> تقوا از مفاهیم بنیادین و پرتکرار قرآن کریم است که نهتنها بهعنوان فضیلتی اخلاقی، بلکه بهمثابه نیروی درونی و جهتدهنده مسیر رشد معنوی و خودسازی انسان معرفی شده است. قرآن با ترسیم منظومهای از مفاهیم، نگرشها و راهکارهای متنوع، زمینهای فراهم میآورد تا تقوا از مفهوم انتزاعی و تجویزی، به فرایندی عینی، پویا و قابل تحقق در زندگی فردی و اجتماعی انسان تبدیل شود. فهم دقیق بنیانهای مفهومی و زمینههای رفتاری و شناختی تقوا نقش اساسی در تحقق زیست مؤمنانه دارد.
در جهان معاصر، با وجود بحران معنا، تزلزل نظام ارزشی و ضعف در تعهدات اخلاقی، بازخوانی مفاهیم قرآنی در قالبی درونیشده، شناختی و انگیزشی ضرورت دارد. تقوا، فراتر از پرهیز و خویشتنداری، حامل منظومهای معرفتی و انگیزشی است که با اصلاح درک انسان از خدا، خویشتن و جهان، بنیانهای تحول درونی و معنوی را میسازد.
این پژوهش با هدف تحلیل محتوای آیات تقوا در قرآن کریم و بررسی راهکارهای شناختی و انگیزشی مرتبط با تحول درونی انسان انجام میشود. در این مطالعه، ساختار نظام انگیزشی آیات، بنیانهای معرفتی و نگرشی گرایش به تقوا، نقش شناخت خدا، معاد و خودآگاهی و عوامل تثبیتکننده آن بهعنوان ملکهای درونی بررسی میگردد تا روشن شود تقوا در قرآن امری دفعی است یا فرایندی تدریجی با لوازم معرفتی، روانی و رفتاری.
<strong>روش:</strong> این پژوهش با روش تحلیل محتوای مضمونی انجام شده است. تحلیل محتوا روشی تحلیلی است که بدون پیشفرضهای ذهنی، به بررسی ساختار و لایههای پنهان معنا در متن میپردازد و از طریق قواعد مشخص، پیام اصلی را بازشناسی میکند (باردن، ۱۳۷۵، صص۲۹ و ۴۴). این روش بهعنوان ابزاری پژوهشی، امکان استخراج استنتاجهای معتبر و علمی را از متن فراهم میسازد (کریپندورف، ۱۳۸۷، ص۲۵). تحلیل محتوا به دو شیوۀ کمّی و کیفی تقسیم میشود. در تحلیل کمّی، واحدهای محتوایی شمارش و تحلیل آماری میشوند (محمدیمهر، ۱۳۸۹، ص۳۲) و در روش کیفی، تحلیلگر به تفسیر اطلاعات محدود ولی عمیق میپردازد (جانیپور و شکرانی، ۱۳۹۲، ص۵؛ ر.ک: عترتدوست، ۱۳۹۸، صص۲۹۱-۳۲۰). هولستی نیز تأکید دارد که بهرهگیری همزمان از هر دو شیوه، موجب تعمیق و تکامل تحلیل میگردد (هولستی، ۱۳۹۱، صص۱۴ و ۲۵).
در این پژوهش، بهمنظور شناسایی دقیق آیات مرتبط با مفهوم تقوا، تمامی آیاتی که واژه «تقوا» در آنها به کار رفته است، همراه با آیات قبل و بعدشان، مورد تحلیل سیاقی قرار گرفتند تا ارتباط درونمتنی مفاهیم با دقت بیشتری روشن شود. سپس بر پایۀ روش «تحلیل محتوای مضمونی»، دادههای بهدستآمده مقولهبندی و محورهای اصلیِ تأکید آیات استخراج گردید. راهکارهای نظری استخراجشده از مضامین آیات، براساس جهتگیری معنایی و کارکردی خود، در دو دستۀ کلیِ «راهکارهای شناختی» و «راهکارهای انگیزشی» جای گرفتند؛ دو ساحتی که قرآن کریم آنها را از ابعاد بنیادین در فرایند تحول درونی انسان معرفی میکند.
<strong>یافتهها: </strong>پژوهش نشان میدهد تقوا در قرآن فرایندی دوساحتی است که هم بُعد شناختی و هم انگیزشی را دربر میگیرد. راهکارهای شناختی با سهم بیشتر (۶۲٪) نقش محوری در اصلاح ذهن و بینش انسان دارند و مؤلفههایی چون تأمل در آفرینش، عبرت از گذشته و بصیرتافزایی را شامل میشوند. در کنار آن، راهکارهای انگیزشی (۳۸٪) مانند خشیت، اخلاص، توکل و توسل، شناختهای عقلانی را در ساحت عاطفه و اراده تثبیت کرده و پایداری در مسیر تقوا را تضمین میکنند. بدینسان قرآن ابتدا بر اصلاح بینش و سپس بر تقویت انگیزههای معنوی تأکید میورزد.
<strong>بحث و نتیجه</strong><strong></strong><strong>گیری: </strong>این پژوهش با هدف تحلیل محتوای آیات قرآن کریم درباره تقوا و بررسی راهکارهای شناختی و انگیزشی مؤثر در فرایند تحول درونی انسان، با استفاده از روش تحلیل محتوای مضمونی و رویکرد تفسیری انجام شده است. یافتهها نشان میدهد که تقوا در قرآن بهعنوان یک فرایند جامع خودسازی، بیشترین تأکید را بر اصلاح بینش و نگرش عقلانی دارد که با سهم ۶۲ درصد در راهکارهای شناختی نمایان شده است. این راهکارها شامل نگاهی خردمندانه به آفرینش با ۳۳٪ فراوانی (تعقل، تفکر در خلقت و یاد نعمتهای الهی)، اصلاح مسیر زندگی با ۲۰٪ فراوانی (عبرتآموزی از گذشته و آیندهنگری) و تقویت بینش همراه با انعطافپذیری فکری با ۱۳٪ فراوانی (بصیرت و پذیرش هدایت) است که بنیان تحول فکری و معنوی را شکل میدهد.
در مقابل، راهکارهای انگیزشی با سهم ۳۸ درصد، شامل خشیت معنوی با ۵۶٪ فراوانی (احساس حضور و وقار در برابر خداوند)، اخلاص با ۳۲٪ فراوانی (نیت خالص و انگیزه درونی) و توکل و توسل با ۱۲٪ فراوانی (اعتماد به تدبیر الهی و پیوند معنوی) است که نقش مکمل و تقویتکننده در تثبیت مسیر رشد معنوی دارند. این ترکیب و نسبت بیانگر آن است که قرآن تحول درونی را ابتدا از مسیر اصلاح عقل و بینش آغاز میکند و با انگیزشهای معنوی استمرار و عمق آن را تضمین میکند. بدین ترتیب، تقوا فرایندی دوساحتی است که عقل و دل را برای نیل به رشد پایدار معنوی بهصورت هماهنگ بسیج میکند. این پژوهش چارچوب نظری منسجمی برای بهرهبرداری از آموزههای وحیانی در تربیت دینی و خودسازی معنوی ارائه میدهد.https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_2454_87d71864e35fdcf6f297d94a9f257fd7.pdfپژوهشگاه حوزه و دانشگاهفصلنامه علمی تربیت اسلامی1735-4536215620260622Redesigning the Role of the Mosque and Neighborhood in the Support and Prevention of Family Crises in
Islamic Societyبازطراحی نقش مسجد و محله در حمایت و پیشگیری از بحرانهای خانواده در جامعه اسلامی4979240010.30471/edu.2025.11012.3038FAمحمد حسین شاه آبادیپژوهشکده شهید صدر دانشگاه جامعه امام حسین علیه السلام0009-0003-8233-6260Journal Article20250526<strong>Introduction and Objectives: </strong> The family, as the most important social institution, constitutes the most fundamental pillar of any society and the principal axis for the upbringing of future generations. In Islamic societies as well, the family occupies a sacred station and has consistently been regarded as the locus of values and the vehicle for the transmission of culture. Nevertheless, in recent decades, the institution of the family has faced numerous crises and challenges, including rising divorce rates, the spread of intra-familial conflicts, declining trust and cohesion among family members, and a weakening of religious and ethical commitments. This situation seriously threatens the psychological, social, and cultural health of Islamic society. To date, numerous macro-level policies have been implemented to support families in Iran and the Islamic world, including the enactment of protective legislation, the establishment of counseling centers, the holding of educational courses, and the implementation of cultural and media programs. Studies show, however, that these measures have generally been scattered, uncoordinated, and lacking a profound connection to the cultural and social structures of Islamic society. Consequently, they have been limited in effectiveness and, in many cases, have not reduced problems.<br />The principal aim of this study is to redesign the role of the mosque and the neighborhood structure in supporting and preventing family crises in Islamic society. This research rests upon the premise that transferring family management from the macro level to the neighborhood level, with the mosque positioned as the central hub of the community, can constitute an indigenous, effective, and sustainable approach to resolving family crises. The study, therefore, aims to present a comprehensive model grounded in crowdsourced civic participation and neighborhood-centeredness that, in addition to preventing crises, also enhances the psychological, educational, and social health of families.<br /><strong>Method:</strong> This study was conducted using a descriptive-analytical approach grounded in qualitative methodology. First, to extract the theoretical foundations, a systematic review of the literature on the roles of the mosque, the neighborhood, and family policies in Islamic societies—particularly Iran—was conducted. To this end, religious texts, including the verses of the Qur’an and traditions (ḥadīths) of the Infallible Imams, were examined alongside scholarly sources and domestic and international empirical studies. Data collection was carried out through documentary and library-based methods, and, based on the principles of qualitative content analysis, the core concepts were extracted from the texts. Key concepts such as crowd-sourced civic participation, family management, the role of the mosque and neighborhood, educational monitoring, and social support were selected as the principal axes of the research. The collected data were then organized within the study’s conceptual framework to inform the redesign of the conceptual model. In the next stage, employing a thematic analysis approach, the data were categorized, and the main and subsidiary themes were extracted. This analysis enabled the researcher to identify three dimensions of the mosque’s role in family management: support for families in crisis, crisis prevention, and educational support. Ultimately, the findings were organized into an indigenous model for redesigning the role of the mosque and neighborhood in supporting and preventing family crises. This model, in addition to its Islamic theoretical foundations, is grounded in successful domestic and international experiences and applies to social planning and family policymaking in Islamic society.<br /><strong>Findings: </strong>The research showed that mosques, owing to their spiritual and social standing among the people, possess unparalleled capacity to play a role in the family domain. First, in supporting families experiencing crisis, the mosque can function as a local counseling center and, by drawing on a network of clergy, psychologists, social workers, and trusted neighborhood members, address family problems.<br />Second, in the domain of crisis prevention, the mosque can continuously monitor the psychological, educational, economic, and social conditions of families by establishing a system of educational monitoring. This measure enables the identification of families’ strengths and weaknesses and the design of appropriate preventive programs.<br />Third, in the domain of educational support and family enhancement, the mosque, through educational workshops, group sessions, and skill-based activities, can provide a platform for enhancing families’ communication, educational, and social skills. These activities, with an emphasis on religious and cultural values, will strengthen family cohesion and increase the capacity to cope with social pressures.<br />In sum, the findings of the research showed that entrusting family management to the community, with the mosque and neighborhood as its axes, not only enhances the psychological and social health of families but also strengthens the sense of social belonging, local cohesion, and collective responsibility. Furthermore, this approach will contribute considerably to improving the quality of family life and reducing the likelihood of deep crises.<br /><strong>Discussion and Conclusion:</strong> Examination of the findings showed that existing policies and programs in the domain of the family, owing to a lack of attention to indigenous capacities and popular participation, have had limited effectiveness. By contrast, redesigning the role of the mosque and the neighborhood based on crowdsourced civic participation and neighborhood-centeredness constitutes a sustainable and effective solution for resolving family crises in Islamic society.<br />The mosque, owing to its cultural and social proximity to the people, its high level of public trust, and its capacity to create supportive networks, can serve as a focal point for managing families at the local level. The mosque’s threefold role—support, prevention, and educational assistance—provides a comprehensive, operational model for managing family affairs. This model, in addition to strengthening the family’s foundation, fosters social cohesion, reduces cultural harms, and enhances quality of life in Islamic society.<br />The present study emphasizes that implementing this model requires cooperation and support from governmental and state institutions, with governments playing a facilitative and supportive role, while the field of action is entrusted to the people and local institutions. Likewise, specialized training for educational support personnel, the creation of the necessary infrastructure for monitoring families, and the formulation of indigenous programs suited to the cultural and social conditions of each neighborhood are among the requirements of this model. Ultimately, it may be said that the redesign of the role of the mosque and the neighborhood in the support and prevention of family crises constitutes an indigenous, cultural, and participatory approach that, while drawing upon Islamic capacities, responds to the genuine needs of families and provides an effective model for sustainable social development in Islamic society.<br /><strong>Acknowledgments: </strong>The author expresses his gratitude to the professors, colleagues, and all who contributed to preparing the sources and providing scholarly support for this study.<br /><strong>Conflict of Interest: </strong>The authors declare no conflict of interest in the publication of this study.<strong>مقدمه و اهداف:</strong> خانواده، بهعنوان مهمترین نهاد اجتماعی، بنیانیترین رکن هر جامعه و محور اصلی تربیت نسل آینده محسوب میشود. در جوامع اسلامی نیز خانواده جایگاهی مقدس دارد و همواره از آن بهعنوان کانون ارزشها و بستر انتقال فرهنگ یاد شده است. با این حال، در دهههای اخیر نهاد خانواده با بحرانها و چالشهای متعددی همچون افزایش نرخ طلاق، گسترش اختلافات درونخانوادگی، کاهش اعتماد و انسجام میان اعضا، و تضعیف پایبندیهای دینی و اخلاقی مواجه گردیده است. این وضعیت بهطور جدی سلامت روانی، اجتماعی و فرهنگی جامعه اسلامی را تهدید میکند. تاکنون سیاستهای کلان متعددی برای حمایت از خانوادهها در ایران و جهان اسلام اجرا شده است؛ از جمله تصویب قوانین حمایتی، تأسیس مراکز مشاوره، برگزاری دورههای آموزشی و اجرای برنامههای فرهنگی و رسانهای. اما بررسیها نشان میدهد که این اقدامات غالباً پراکنده، غیرمنسجم و بدون پیوند عمیق با ساختارهای فرهنگی و اجتماعی جامعه اسلامی بودهاند. از همینرو، اثربخشی محدودی داشته و در بسیاری موارد به کاهش مشکلات منجر نشدهاند.<br />هدف اصلی این پژوهش، بازطراحی نقش مسجد و ساختار محله در حمایت و پیشگیری از بحرانهای خانواده در جامعه اسلامی است. این تحقیق بر این فرض استوار است که انتقال مدیریت خانواده از سطح کلان به سطح محله و محور قرار دادن مسجد بهعنوان کانون اصلی اجتماع، میتواند رویکردی بومی، کارآمد و پایدار در حل بحرانهای خانوادگی باشد. بنابراین، هدف پژوهش ارائه الگویی جامع مبتنی بر مردمسپاری و محلهمحوری است که علاوه بر پیشگیری از بحرانها، به ارتقای سلامت روانی، تربیتی و اجتماعی خانوادهها یاری رساند.<br /><strong>روش:</strong> این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر روش کیفی انجام شده است. ابتدا به منظور استخراج مبانی نظری، مرور نظاممند پیشینه پژوهشهای مرتبط با نقش مسجد، محله و سیاستهای خانواده در جوامع اسلامی و بهویژه ایران صورت گرفت. برای این منظور، متون دینی شامل آیات قرآن و روایات معصومین، به همراه منابع علمی و پژوهشهای تجربی داخلی و خارجی بررسی و تحلیل شد. گردآوری دادهها به شیوه اسنادی و کتابخانهای بوده و براساس اصول تحلیل محتوای کیفی، مفاهیم اصلی از متون استخراج گردید. مفاهیم کلیدی همچون مردمسپاری، مدیریت خانواده، نقش مسجد و محله، پایش تربیتی و پشتیبانی اجتماعی بهعنوان محورهای اصلی تحقیق انتخاب شدند. سپس دادههای گردآوریشده در قالب چارچوب مفهومی تحقیق سازماندهی شدند تا امکان بازطراحی مدل مفهومی فراهم شود. در مرحله بعد، با بهرهگیری از الگوی تحلیل مضمون، دادهها دستهبندی و مضامین اصلی و فرعی استخراج شدند. این تحلیل به پژوهشگر امکان داد تا ابعاد سهگانه نقش مسجد در مدیریت خانواده شامل حمایت از خانوادههای در بحران، پیشگیری از بحرانها و پشتیبانی تربیتی را شناسایی کند. در نهایت، یافتهها در قالب یک مدل بومی برای بازطراحی نقش مسجد و محله در حمایت و پیشگیری از بحرانهای خانواده سامان یافت. این مدل علاوه بر مبانی نظری اسلامی، بر تجارب موفق داخلی و خارجی استوار بوده و قابلیت کاربرد در برنامهریزیهای اجتماعی و سیاستگذاری خانواده در جامعه اسلامی را داراست.<br /><strong>نتایج: </strong>یافتههای پژوهش نشان داد که مساجد، به دلیل جایگاه معنوی و اجتماعی خود در میان مردم، ظرفیتهای بیبدیلی برای ایفای نقش در حوزه خانواده دارند. نخست، در حوزه حمایت از خانوادههای دچار بحران، مسجد میتواند بهعنوان مرکز مشاوره محلی عمل کند و با بهرهگیری از شبکهای متشکل از روحانیون، روانشناسان، مددکاران اجتماعی و افراد معتمد محله، به رفع مشکلات خانوادگی بپردازد.<br />دوم، در حوزه پیشگیری از بحرانها، مسجد قادر است با راهاندازی نظام پایش تربیتی خانوادهها، وضعیت روانی، تربیتی، اقتصادی و اجتماعی آنها را بهطور مستمر بررسی کند. این اقدام موجب شناسایی نقاط ضعف و قوت خانوادهها و طراحی برنامههای پیشگیرانه متناسب میشود.<br />سوم، در حوزه پشتیبانی تربیتی و ارتقای خانواده، مسجد با برگزاری کارگاههای آموزشی، جلسات گروهی و فعالیتهای مهارتی، میتواند زمینه ارتقای مهارتهای ارتباطی، تربیتی و اجتماعی خانوادهها را فراهم سازد. این فعالیتها با تأکید بر ارزشهای دینی و فرهنگی، منجر به تقویت انسجام خانواده و افزایش توان مقابله با فشارهای اجتماعی خواهد شد.<br />در مجموع، نتایج تحقیق نشان داد که مردمسپاری مدیریت خانواده با محوریت مسجد و محله، نهتنها موجب ارتقای سلامت روانی و اجتماعی خانوادهها میشود، بلکه حس تعلق اجتماعی، انسجام محلی و مسئولیتپذیری جمعی را نیز تقویت میکند. همچنین این رویکرد به بهبود کیفیت زندگی خانوادگی و کاهش احتمال بروز بحرانهای عمیق کمک شایانی خواهد کرد.<br /><strong>بحث و نتیجه</strong><strong></strong><strong>گیری: </strong>بررسی یافتهها نشان داد که سیاستها و برنامههای موجود در حوزه خانواده، به دلیل عدم توجه به ظرفیتهای بومی و مشارکت مردمی، اثربخشی محدودی داشتهاند. در مقابل، بازطراحی نقش مسجد و محله براساس مردمسپاری و محلهمحوری، راهکاری پایدار و کارآمد برای حل بحرانهای خانواده در جامعه اسلامی به شمار میرود.<br />مسجد به دلیل نزدیکی فرهنگی و اجتماعی به مردم، اعتماد عمومی بالا و توانایی ایجاد شبکههای حمایتی، میتواند نقطه کانونی برای مدیریت خانوادهها در سطح محلی باشد. نقش سهگانه مسجد شامل حمایت، پیشگیری و پشتیبانی تربیتی، الگویی جامع و عملیاتی برای مدیریت مسائل خانوادگی فراهم میکند. این الگو علاوه بر تقویت بنیان خانواده، به انسجام اجتماعی، کاهش آسیبهای فرهنگی و ارتقای کیفیت زندگی در جامعه اسلامی منجر میشود.<br />پژوهش حاضر تأکید دارد که تحقق این مدل نیازمند همکاری و حمایت نهادهای دولتی و حاکمیتی است؛ بهگونهای که دولتها نقش تسهیلگر و پشتیبان را ایفا کرده و میدان عمل به مردم و نهادهای محلی واگذار شود. همچنین، آموزش تخصصی پشتیبانان تربیتی، ایجاد زیرساختهای لازم برای پایش خانوادهها و تدوین برنامههای بومی متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی هر محله از الزامات این الگو به شمار میرود. در نهایت، میتوان گفت که بازطراحی نقش مسجد و محله در حمایت و پیشگیری از بحرانهای خانواده، رویکردی بومی، فرهنگی و مشارکتی است که ضمن بهرهگیری از ظرفیتهای اسلامی، پاسخگوی نیازهای واقعی خانوادهها بوده و الگویی کارآمد برای توسعه پایدار اجتماعی در جامعه اسلامی ارائه میدهد.https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_2400_fbc8ae4e916f63e9ef6b3bee00bece59.pdfپژوهشگاه حوزه و دانشگاهفصلنامه علمی تربیت اسلامی1735-4536215620260622An Investigation of the Evolutionary Course of the Human Soul in the Story of Prophet Adam from Ibn ʿArabī’s Perspective and Its Educational Implications for Mystical Educationبررسی سیر تکامل نفس انسان در قصه حضرت آدم از منظر ابنعربی و دلالتهای تربیتی آن در تربیت عرفانی81118239810.30471/edu.2025.10912.3020FAزهرا پیری زرنقدانشجوی دکتری فلسفه تعلیم و تربیت، گروه مدیریت و برنامهریزی آموزشی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران0009-0002-1561-2547علی ستاریدانشیار گروه مدیریت و برنامهریزی آموزشی،
دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی،
دانشگاه الزهرا، تهران، ایران0000-0002-9557-8045مریم بناهان قمیاستادیار گروه مدیریت و برنامهریزی آموزشی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران1234-5857-9635-5241Journal Article20250426<strong>Introduction and Objectives: </strong>The evolutionary course of the human soul is one of the most central themes in Islamic mysticism (ʿirfān) and philosophy (ḥikma), bearing a profound connection to the notion of the Perfect Man (al-insān al-kāmil) and the ultimate purpose of creation. In the Qurʾānic corpus, the story of Prophet Adam has been regarded by mystics not merely as a historical or moral account, but as a hermeneutic (taʾwīlī) symbol of the process of human existential transformation across the realms of descent and spiritual ascent. Muḥyī al-Dīn Ibn ʿArabī, drawing on his hermeneutic and intuitive (kashf-based) methodology, identifies the human descent (hubūṭ) into the material world, the subsequent repentance (tawba) and return, and finally guidance (hidāya) and the theophany (tajallī) of the divine names as successive stages in the soul’s journey. Despite the theoretical significance of this perspective, the connection between Ibn ʿArabī’s mystical readings of the stories of the prophets and their practical implications for mystical education has not been systematically examined. Within this framework, the present study, employing a qualitative descriptive-analytical and inferential approach, seeks to reconstruct and elucidate the staged structure of the soul’s course in the story of Adam from Ibn ʿArabī’s perspective and to derive its associated educational implications. The specific objectives of the study are as follows: (1) to describe and analyze the stages of descent, repentance, and guidance in Ibn ʿArabī’s mystical exegeses; (2) to infer the educational implications of each stage for the programs, methods, and objectives of mystical education; and (3) to offer theoretical and practical proposals for redefining the place of mystical education within contemporary educational systems, with a view to cultivating the Perfect Man within the Islamic tradition. This study is intended to provide a theoretical foundation and practical guide for designing programs, methods, and tools of mystical education in schools, universities, and informal educational settings, as well as for future research.
<strong>Method: </strong>This is a qualitative study conducted using a descriptive-analytical and inferential approach. The descriptive-analytical method enabled the systematic identification and elucidation of the mystical concepts, stages, and themes present in the primary texts, while the inferential method assisted in deriving educational implications from these concepts and stages. The study’s primary data were drawn from two key sources: first, the Noble Qurʾān, particularly the verses relevant to the story of Prophet Adam in Sūrat al-Baqara, Sūrat al-Aʿrāf, and Sūrat Ṭāhā; and second, the mystical works of Muḥyī al-Dīn Ibn ʿArabī, especially Fuṣūṣ al-Ḥikam and its authoritative commentaries, such as that of Dāwūd al-Qayṣarī. Alongside these primary sources, secondary research—including scholarly articles, analytical works on theoretical mysticism, and contemporary studies in the philosophy of education—was also employed.
The data collection process was carried out through library-based research, critical textual review, and analytical note-taking. The mystical themes associated with the soul’s course were then classified into three stages: “descent” (hubūṭ), “repentance” (tawba), and “guidance” (hidāya). Data analysis was performed using an interpretive-hermeneutic approach, through both intratextual comparison (between Ibn ʿArabī’s works and the Qurʾān) and intertextual comparison (with the commentaries and views of other mystical exegetes). To enhance the trustworthiness of the findings, source and interpretive triangulation was employed, and the concepts were iteratively revisited and refined in stages. Finally, the analytical findings were organized into educational implications, laying the groundwork for deriving theoretical and practical conclusions in the field of mystical education.
<strong>Findings:</strong> Ibn ʿArabī interprets the story of Prophet Adam not as a purely historical narrative but as a symbolic paradigm of the human soul’s evolutionary course. Analysis of the relevant verses of the Qurʾān, reread in light of the Fuṣūṣ al-Ḥikam and its mystical commentaries, disclosed three fundamental stages in this course: descent, repentance, and guidance.
The first stage, descent (hubūṭ), represents humanity’s entry into the realm of multiplicity, limitation, and material existence. Contrary to the superficial view that regards descent as a fall and deprivation, Ibn ʿArabī considers it an educational necessity that lays the groundwork for self-awareness, the experience of deficiency, and the initiation of an ascending movement toward perfection. In this stage, the human being confronts his own weaknesses and attachments, and his capacity for the journey toward Allah (sayr ilā Allāh) is awakened.
The second stage, repentance (tawba), symbolizes a conscious return to the primordial covenant (ʿahd-i fiṭrī) and reconnection with the Divine Reality. For Ibn ʿArabī, repentance is not mere regret but an active and creative movement toward inner purification, the rectification of one’s being, and the renewal of the covenant of servitude (ʿubūdiyya). This stage plays a pivotal role in mystical education, as it moves the human being from bondage to the instincts toward the station of free and conscious choice.
The third stage, guidance (hidāya), is the stage of the theophany (tajallī) of the divine names and the attainment of the ranks of inner witnessing (shuhūd). At this stage, having undergone purification (tazkiya) and spiritual striving (mujāhada), the human being becomes worthy of receiving divine inspirations and realizing the station of divine vicegerency. This stage represents the culmination of the soul’s course, elevating the human being beyond individual limitations and situating him as Allah’s representative in the world. Such an understanding offers a lucid model for the ultimate aim (ghāya) of mystical education.
<strong>Discussion and Conclusion:</strong> The analysis of the three stages of descent, repentance, and guidance in the story of Prophet Adam, from Ibn ʿArabī’s perspective, demonstrated that this Qurʾānic narrative possesses immense educational potential that can play a foundational role in rethinking contemporary mystical education. In the stage of descent, Ibn ʿArabī’s mystical outlook, rather than emphasizing the notion of a fall, underscores the possibility of self-awareness and awakening; this approach can lead education to regard heedlessness (ghafla) and errors not as the end of the path but as opportunities for reflection and the reconstruction of character. In the stage of repentance, the human being’s conscious and active return to the Divine Reality provides a model for moral rectification, self-purification, and the strengthening of educational will. This model reminds educational systems that education is not merely the transmission of knowledge but a process that must lead to self-transformation, responsibility, and a conscious return to innate values. In the stage of guidance, moreover, the theophany of the divine names and the attainment of the station of divine vicegerency represent the ultimate aim of mystical education—an aim directed toward cultivating a human being who, in addition to individual perfection, possesses the capacity to manifest divine values in the social sphere.
Accordingly, the findings of the present study indicate that mystical education is not a peripheral dimension but the very essence of Islamic education in Ibn ʿArabī’s thought. Grounded in intuitive witnessing (shuhūd), spiritual wayfaring (sulūk), and inner transformation, such education can respond to the spiritual void and identity crisis of contemporary humanity. Redefining educational objectives, methods, and content based on this model can guide today’s educational systems toward cultivating a self-aware, responsible, and perfected human being. It may thus be concluded that Ibn ʿArabī’s mystical teachings possess the capacity to offer a coherent model for the education of the Perfect Man—a model that can prove instructive not only in individual education but also in the social and cultural spheres, and that, through meaning-based education, can redefine the place of mystical education within the contemporary educational system.
<strong>Acknowledgments: </strong>The author expresses her gratitude to her esteemed supervisor, Dr. Ali Sattari, for his invaluable scholarly and spiritual guidance throughout all stages of the present research, and to her advisor, Dr. Maryam Banahan, for her sincere support. Appreciation is also extended to the libraries, research centers, and all the scholars and researchers whose academic works made this research possible.
<strong>Conflicts of Interest:</strong> The author hereby declares that no financial, scholarly, or personal conflicts of interest existed in the conduct of this research.<strong>مقدمه و اهداف:</strong> سیر تکامل نفس انسانی یکی از محوریترین موضوعات در حکمت و عرفان اسلامی است که پیوندی عمیق با مسئله انسان کامل و غایتِ آفرینش دارد. در متون قرآنی، قصه حضرت آدمj فراتر از یک گزارش تاریخی یا اخلاقی تلقی شده و بهعنوان نمادی تأویلی از فرایند تحول وجودی انسان در ساحت نزول و صعود معنوی مورد توجه عارفان قرار گرفته است. محییالدین ابنعربی در اندیشۀ خود با تکیه بر روش تأویلی و شهودی، هبوط انسان به عالم مادی، توبه و بازگشت او و سپس هدایت و تجلی اسماء الهی را بهعنوان مراحل متوالی سیر نفس بازشناسی میکند. با وجود اهمیت نظری این منظر، پیوند میان خوانشهای عرفانی ابنعربی از قصص انبیا و دلالتهای عملیِ آن برای عرصه تعلیم و تربیت عرفانی بهطور نظاممند کمتر بررسی شده است. پژوهش حاضر در این چارچوب با رویکرد کیفیِ توصیفی- تحلیلی و استنتاجی به دنبال بازسازی و تبیین ساختار مرحلهای سیر نفس در داستان آدم از منظر ابنعربی و استخراج پیامدهای تربیتیِ مرتبط است. اهداف مشخص پژوهش عبارتاند از: 1. شرح و تحلیل مراحلِ هبوط، توبه و هدایت در تفاسیر عرفانی ابنعربی؛ 2. استنتاج دلالتهای تربیتی هریک از مراحل برای برنامهها، روشها و اهداف تربیت عرفانی؛ و 3. ارائه پیشنهادهای نظری و کاربردی برای بازتعریف جایگاه تربیت عرفانی در نظامهای تربیتی معاصر بهمنظور پرورش انسانِ کامل در بستر سنت اسلامی. این مطالعه میتواند مبنایی نظری و راهنمای عملی برای طراحی برنامهها، روشها و ابزارهای تربیت عرفانی در مدارس، دانشگاهها و مراکز تربیتی غیررسمی و پژوهشهای آتی فراهم آورد.
<strong>روش:</strong> این پژوهش از نظر ماهیت در زمرۀ مطالعات کیفی قرار میگیرد و با بهرهگیری از رویکرد توصیفی-تحلیلی و استنتاجی انجام شده است. روش توصیفی-تحلیلی امکان میدهد تا مفاهیم، مراحل و مضامین عرفانی موجود در متون اصلی بهصورت نظاممند بازشناسی و تبیین گردد، در حالی که روش استنتاجی به استخراج دلالتهای تربیتی از این مفاهیم و مراحل یاری میرساند. دادههای اصلی پژوهش از دو منبع کلیدی به دست آمدهاند: نخست، قرآن کریم بهویژه آیات مرتبط با قصه حضرت آدمj شامل آیات سورههای بقره، اعراف و طه؛ دوم، آثار عرفانی محییالدین ابنعربی بهویژه کتاب فصوصالحکم و شروح معتبر آن مانند شرح داوود قیصری. در کنار این منابع اصلی، پژوهشهای ثانویه شامل مقالات علمی، کتابهای تحلیلی در حوزه عرفان نظری و مطالعات معاصر در حوزه فلسفه تعلیم و تربیت نیز مورد استفاده قرار گرفته است.
فرایند گردآوری دادهها بهصورت مطالعه کتابخانهای، مرور انتقادی متون و یادداشتبرداری تحلیلی صورت پذیرفت. سپس مضامین عرفانیِ مرتبط با سیر نفس در سه مرحله «هبوط»، «توبه» و «هدایت» طبقهبندی شد. تحلیل دادهها با استفاده از رهیافت تفسیری-تأویلی و از طریق مقایسه درونمتنی (میان آثار ابنعربی و قرآن) و میانمتنی (با شروح و دیدگاههای مفسران عرفانی) انجام گرفت. بهمنظور افزایش اعتبار نتایج، از روش مثلثسازی منابع و تفسیرها بهره گرفته شد و مفاهیم بهصورت مرحلهای بازخوانی و پالایش گردید. در نهایت، یافتههای تحلیلی در قالب دلالتهای تربیتی ساماندهی شد تا زمینه برای استخراج نتایج نظری و کاربردی در حوزه تعلیم و تربیت عرفانی فراهم گردد.
<strong>نتایج:</strong> یافتههای پژوهش نشان داد که ابنعربی قصه حضرت آدمj را نه بهعنوان یک روایت تاریخی صرف، بلکه بهمثابه الگویی رمزی از سیر تکامل نفس انسانی تفسیر کرده است. تحلیل آیات مرتبط با قصه آدم و بازخوانی آن در پرتو فصوصالحکم و شروح عرفانی، سه مرحله اساسی در این سیر را آشکار ساخت: هبوط، توبه و هدایت.
مرحله نخست، هبوط، بیانگر ورود انسان به عرصه کثرت، محدودیت و تجربه زیست مادی است. برخلاف نگاه سطحی که هبوط را سقوط و محرومیت میانگارد، ابنعربی آن را ضرورتی تربیتی میداند که زمینه خودآگاهی، تجربه نقص و آغاز حرکت صعودی به سوی کمال را فراهم میسازد. در این مرحله، انسان با ضعفها و تعلقات خود روبهرو میشود و قابلیت سیر الیالله در او بیدار میگردد.
مرحله دوم، توبه، نماد بازگشت آگاهانه به عهد فطری و اتصال مجدد با حقیقت الهی است. توبه در اندیشه ابنعربی صرفاً پشیمانی نیست، بلکه حرکتی فعال و خلاقانه در مسیر پالایش درون، اصلاح وجود و تجدید عهد بندگی است. این مرحله نقش کلیدی در تربیت عرفانی دارد، زیرا انسان را از اسارت غرایز به مقام انتخاب آزادانه و آگاهانه سوق میدهد.
مرحله سوم، هدایت، مرحله تجلی اسماء الهی و وصول به مراتب شهود باطنی است. در این مرحله انسان پس از تزکیه و مجاهدت، شایستگی دریافت الهامات و تحقق مقام خلافت الهی را مییابد. این مرحله اوج سیر نفس است که انسان را از محدودیت فردی فراتر برده و در جایگاه نماینده الهی در عالم قرار میدهد. چنین برداشتی الگویی روشن از غایت تربیت عرفانی ارائه میکند.
<strong>بحث و نتیجه</strong><strong></strong><strong>گیری:</strong> تحلیل سه مرحله هبوط، توبه و هدایت در قصه حضرت آدمj از منظر ابنعربی نشان داد که این روایت قرآنی واجد ظرفیتهای عظیم تربیتی است که میتواند در بازاندیشی تربیت عرفانی معاصر نقشی بنیادین ایفا کند. در مرحله هبوط، نگاه عرفانی ابنعربی بهجای تأکید بر سقوط، بر امکان خودآگاهی و بیداری تأکید میکند؛ این رویکرد میتواند در تربیت، غفلتها و خطاها را نه پایان مسیر، بلکه فرصتی برای تأمل و بازسازی شخصیت قلمداد کند. در مرحله توبه، بازگشت آگاهانه و فعال انسان به حقیقت الهی الگویی برای اصلاح اخلاق، تزکیه نفس و تقویت اراده تربیتی فراهم میسازد. این الگو به نظامهای آموزشی یادآوری میکند که تربیت صرفاً انتقال دانش نیست، بلکه فرایندی است که باید به خودتحولی، مسئولیتپذیری و بازگشت آگاهانه به ارزشهای فطری بینجامد. در مرحله هدایت نیز تجلی اسماء الهی و وصول به مقام خلافت الهی بیانگر غایت تربیت عرفانی است؛ غایتی که هدف آن پرورش انسانی است که علاوه بر کمال فردی، توانایی تجلی ارزشهای الهی در عرصه اجتماعی را دارد. بر این اساس، نتایج پژوهش حاضر نشان میدهد که تربیت عرفانی نه یک بعد فرعی، بلکه جوهره تربیت اسلامی در اندیشه ابنعربی است. این تربیت با تأکید بر شهود، سلوک و تحول باطنی میتواند پاسخی به خلأ معنوی و بحران هویت انسان معاصر باشد. بازتعریف اهداف، روشها و محتوای تربیتی بر پایه این الگو میتواند نظامهای آموزشی امروز را به سوی پرورش انسان کامل، خودآگاه و مسئول سوق دهد. بدینسان، میتوان نتیجه گرفت که آموزههای عرفانی ابنعربی ظرفیت ارائه الگویی منسجم برای تربیت انسان کامل را داراست. این الگو نهتنها در تربیت فردی، بلکه در عرصههای اجتماعی و فرهنگی نیز میتواند راهگشا باشد و با تربیت مبتنی بر معنا، جایگاه تربیت عرفانی را در نظام تعلیم و تربیت معاصر بازتعریف نماید.
<strong>تقدیر و تشکر: </strong>نگارنده بر خود لازم میداند از استاد راهنمای محترم، جناب آقای دکتر علی ستاری، که با راهنماییهای ارزشمند علمی و معنوی در تمامی مراحل پژوهش حاضر یاریرسان بودند و نیز سرکار خانم دکتر مریم بناهان استاد مشاور صمیمانه قدردانی نماید. همچنین از کتابخانهها، مراکز پژوهشی و تمامی اساتید و پژوهشگرانی که با ارائه آثار علمی خود زمینه بهرهمندی در این تحقیق را فراهم آوردند، سپاسگزاری میشود.
<strong>تعارض منافع:</strong> نویسنده بدینوسیله اعلام میدارد که هیچگونه تعارض منافع مالی، علمی یا شخصی در انجام این پژوهش وجود نداشته است.https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_2398_60f78162466a7ea0b1cbfcb1e9ce2851.pdfپژوهشگاه حوزه و دانشگاهفصلنامه علمی تربیت اسلامی1735-4536215620260622Redesigning Financial Management Education in Universities: An Emphasis on Divine Foundations, Cultural Requirements, and the Educational Needs of Generation Zبازطراحی آموزش مدیریت مالی در دانشگاهها؛ با تأکید بر مبانی الهی، اقتضائات فرهنگی و نیازهای تربیتی نسل Z119152245510.30471/edu.2025.11171.3061FAسید رضا سید نژاد فهیمگروه حسابداری، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان، ایران0000-0003-3166-323Xکبیر صابر مبصّرگروه حسابداری، واحد آستانه اشرفیه، دانشگاه آزاد اسلامی، آستانه اشرفیه، ایران0000-0001-8866-7325Journal Article20250726<strong>Introduction and Objectives: </strong>In today’s world, where financial systems grapple with ethical crises and public mistrust, financial management education requires a fundamental redefinition to distance itself from a purely profit-oriented Western approach. This necessity assumes twofold importance in Iran, given its strong cultural and religious foundations, to cultivate committed and justice-oriented managers. The entry of Generation Z into universities has exacerbated this need—a generation seeking meaning, justice, and a connection between professional expertise and ethical values. On the other hand, Islamic teachings (such as the emphasis on economic justice, transparency, and trustworthiness [amāna]) offer substantial potential to enrich financial curricula. Unfortunately, the current educational system for financial management in Iran is predominantly based on the transmission of Western techniques, neglecting indigenous culture and generational needs. This has created a strategic vacuum in training the human resources required by the Islamic Republic’s economic system. The primary objective of the present study is to design an indigenous conceptual framework for financial management education utilizing a divine-cultural approach. This model is founded upon three fundamental axes: Islamic-ethical values, the cultural and indigenous requirements of Iran, and the cognitive needs of Generation Z. By drawing on the analysis of Islamic texts, learning theories, and empirical studies, this study endeavors to present a model that transforms financial management education into a process for cultivating justice-oriented, trustworthy, and accountable managers, thereby bringing about a structural transformation in content, teaching methods, the instructor’s role, and the evaluation system.<br /><strong>Method: </strong>In terms of purpose, this research is developmental-applied, and in terms of nature and approach, it is qualitative, employing inductive content analysis and narrative meta-analysis. The primary aim of this approach is to achieve an indigenous model for financial management education grounded in divine foundations and the cultural requirements of Iran. The research methodology was organized into three interconnected stages:<br /><br />Systematic Review and Source Collection: In the first step, using a systematic review method, a collection of authoritative Persian and English sources from the past decade—covering the fields of financial management education, learning theories, moral education, and Islamic sources—was compiled. The inclusion criteria were up-to-date, scientifically valid, and conceptually relevant to the topic.<br />Inductive Content Analysis: The selected texts were coded using inductive content analysis. Key concepts were extracted and organized into conceptual categories, and propositions aligning with the axes of Islamic education were identified and categorized.<br />Narrative Meta-Analysis and Source Triangulation: In the final stage, narrative meta-analysis was utilized to synthesize the narratives extracted from the three primary sources (Western learning theories, Islamic teachings, and empirical studies). At this stage, the Islamic framework served as the basis; conflicts between theories were managed by prioritizing Islamic foundations and using Western theories in a complementary capacity. To validate the findings, the source triangulation technique (cross-verifying theoretical results, Islamic evidence, and empirical data) was employed. The narrative meta-analysis acted as the connecting link between heterogeneous sources, culminating in the final formulation of the financial management education model across four main axes (content, teaching methods, instructor characteristics, and evaluation).<br /><br /><strong>Findings: </strong>An analysis of prior studies indicates that the financial management education system in Iran is predominantly influenced by technical and Western-centric approaches, with a primary focus on transferring technical and knowledge-based skills, with insufficient attention to value-oriented, ethical, and indigenous dimensions. This approach has led to shortcomings in the training of graduates in this field concerning social responsibility, commitment to financial justice, and adherence to the principles of transparency and trustworthiness. Based on the content analysis of Islamic texts and modern learning theories, three key axes were extracted for redesigning financial management education: Islamic-ethical values, the cultural and indigenous requirements of Iranian society, and the educational and cognitive needs of Generation Z. The findings suggest that these three axes can provide a coherent framework for transforming financial management education in a manner that targets the cultivation of committed, responsible, and justice-oriented managers. In the content dimension, the need to revise syllabi to systematically incorporate concepts such as usury (ribā), almsgiving (zakāt), charity (infāq), economic justice, and Islamic professional ethics was highlighted. Furthermore, in the instructor dimension, the emphasis on training educators with an interdisciplinary perspective, religious-ethical literacy, and pedagogical skills was identified as a primary prerequisite for realizing this model. Regarding teaching methods, the use of approaches such as problem-based learning, ethics-centered projects, and experiential learning with an emphasis on real-world financial situations was recommended. Finally, in the area of evaluation, the need to use qualitative and value-driven methods, such as reflective reports, ethical portfolios, and social service projects, was emphasized. The findings also demonstrated that implementing this model requires overcoming challenges such as a paucity of interdisciplinary resources, negative attitudes toward integrating religion with technical knowledge, a lack of supportive policies, and instructors’ unfamiliarity with methods of moral education. Accordingly, strategies to strengthen the cultural, structural, and educational foundations for implementing this model are provided.<br /><strong>Discussion and Conclusion:</strong> Financial management education in Iran, like many other scientific fields, has been influenced over the past decades by models and theories derived from the West—models which, despite their technical and structural advantages, often lack the value foundations suited to the Islamic-Iranian culture. Under circumstances where global financial systems are confronted with ethical crises, organized corruption, and institutional mistrust, revising the philosophy, content, and methodology of financial management education is not merely an educational necessity but a social and cultural mission. The findings of this study, based on the analysis of Islamic themes, contemporary learning theories, and domestic and foreign empirical studies, indicate that designing an indigenous-conceptual model of financial management education—with an emphasis on the three axes of “Islamic-ethical values,” “the cultural requirements of Iranian society,” and “the educational and cognitive needs of Generation Z”—can serve as an effective point of departure for transformation in this field. Such a model can lay the groundwork for cultivating managers who, alongside their professional competence, adhere to values such as justice, trustworthiness, accountability, transparency, and service to the public interest, rather than relying exclusively on the transmission of technical knowledge. In the content dimension, incorporating teachings such as economic justice, the prohibition of ribā, zakāt, professional ethics, and the jurisprudence of transactions (fiqh al-muʿāmalāt) into the financial management curriculum can provide a distinct theoretical foundation compared to conventional models. At the instructor level, redefining the teacher’s role as an ethics-oriented mentor (murabbī), coupled with interdisciplinary and educational training, is an unavoidable necessity. Moreover, the use of participatory teaching methods, problem-based learning, analysis of real-world situations, and modern educational technologies are considered key tools for responding to the characteristics of Generation Z. In the realm of evaluation, abandoning purely quantitative assessments in favor of instruments such as reflective reports, social projects, and ethical portfolios contributes to students’ spiritual growth and sense of responsibility.<br />At the same time, implementing this model faces obstacles such as weak interdisciplinary interaction, a shortage of indigenous resources, a reductionist view of technical education, and structural resistance. Addressing these challenges requires strategic planning, the formulation of supportive policies, the strengthening of scientific and cultural institutions, and the provision of legal and professional platforms. Ultimately, the innovation of this study lies in the fact that, while critiquing the prevalent approach, it presents an actionable model, documented in Islamic and scientific sources, and compatible with the contemporary needs of students and society. This model can not only inspire a transformation in financial management education but also pave the way for the recreation of managerial training models in other disciplines within the humanities and social sciences. It is recommended that, in future studies, this framework be tested through field studies, educational course design, and effectiveness analyses within university environments.<br /><strong>Acknowledgments: </strong>The authors are deeply grateful to the respected editor and the anonymous referees for their constructive and illuminating feedback.<br /><strong>Conflict of Interest:</strong> The authors declare no conflict of interest regarding the publication of this study.<strong>مقدمه و اهداف:</strong> در جهان امروز که نظامهای مالی با بحرانهای اخلاقی و بیاعتمادی عمومی دستوپنجه نرم میکنند، آموزش مدیریت مالی نیازمند یک بازتعریف بنیادین است تا از رویکرد صرفاً سودمحور غربی فاصله بگیرد. این ضرورت در ایران، با وجود بنیانهای فرهنگی-دینی قوی، برای تربیت مدیرانی متعهد و عدالتمحور، اهمیتی مضاعف مییابد. ورود نسل Z به دانشگاهها این نیاز را تشدید کرده است؛ نسلی که به دنبال معنا، عدالت و پیوند میان تخصص و ارزشهای اخلاقی است. از سوی دیگر، آموزههای اسلامی (مانند تأکید بر عدالت اقتصادی، شفافیت و امانتداری) پتانسیل بالایی برای غنیسازی محتوای مالی فراهم میآورد. متأسفانه، نظام آموزشی فعلی مدیریت مالی در ایران عمدتاً مبتنی بر انتقال تکنیکهای غربی بوده و از فرهنگ بومی و نیازهای نسلی غفلت کرده است، که این امر خلأیی راهبردی در تربیت نیروی انسانی مورد نیاز نظام اقتصادی جمهوری اسلامی ایجاد کرده است. هدف اصلی پژوهش حاضر، طراحی یک چارچوب مفهومی بومی برای آموزش مدیریت مالی با رویکرد الهی-فرهنگی است. این الگو بر سه محور اساسی استوار خواهد بود: ارزشهای اسلامی-اخلاقی، اقتضائات فرهنگی-بومی ایران، و نیازهای شناختی نسل Z. تلاش میشود تا با بهرهگیری از تحلیل متون اسلامی، نظریههای یادگیری و مطالعات تجربی، الگویی ارائه شود که آموزش مدیریت مالی را به فرایندی برای تربیت مدیرانی عدالتمحور، امانتدار و پاسخگو تبدیل کند و تحولی ساختاری در محتوا، روش تدریس، نقش مدرس و نظام ارزشیابی ایجاد نماید.<br /><strong>روش:</strong> این پژوهش از منظر هدف، توسعهای-کاربردی و از حیث ماهیت و رویکرد، کیفی با روش تحلیل محتوای استقرایی و فراتحلیل روایتی است. هدف اصلی این رویکرد، دستیابی به یک الگوی بومی برای آموزش مدیریت مالی است که مبتنی بر مبانی الهی و اقتضائات فرهنگی ایران باشد. روششناسی تحقیق در سه مرحله بههمپیوسته سازماندهی شد:<br />۱. مرور نظاممند و گردآوری منابع: در گام نخست، با استفاده از روش مرور نظاممند، مجموعهای از منابع معتبر فارسی و لاتین در دهه اخیر شامل حوزههای آموزش مدیریت مالی، نظریههای یادگیری و تربیت اخلاقی، و منابع اسلامی گردآوری شدند. ملاک ورود، روزآمدی، اعتبار علمی و تناسب مفهومی با موضوع بود.<br />۲. تحلیل محتوای استقرایی: متون منتخب با روش تحلیل محتوای استقرایی کدگذاری شدند. مفاهیم کلیدی استخراج و در قالب مقولههای مفهومی سازماندهی شدند و گزارههای همراستا با محورهای تعلیم و تربیت اسلامی شناسایی و دستهبندی گردید.<br />۳. فراتحلیل روایتی و سهسوسازی منابع: در مرحلهی نهایی، از فراتحلیل روایتی برای تلفیق روایتهای مستخرج از سه منبع اصلی (نظریههای یادگیری غربی، تعالیم اسلامی و مطالعات تجربی) استفاده شد. در این مرحله، چارچوب اسلامی مبنا قرار گرفته و تعارضات میان نظریهها با ترجیح مبانی اسلامی و استفاده تکمیلی از نظریههای غربی مدیریت شدند. برای اعتبارسنجی یافتهها، از تکنیک سهسوسازی منابع (تطبیق نتایج نظری، شواهد اسلامی و مدارک تجربی) بهره گرفته شد. فراتحلیل روایتی، حلقه اتصال میان منابع ناهمگون بود و منجر به صورتبندی نهایی الگوی آموزش مدیریت مالی در چهار محور اصلی (محتوا، روش تدریس، ویژگی مدرس و ارزشیابی) گردید.<br /><strong>نتایج:</strong> تحلیل مطالعات پیشین نشان میدهد که نظام آموزش مدیریت مالی در ایران عمدتاً تحت تأثیر رویکردهای فنی و غربمحور قرار دارد که تمرکز اصلی آنها بر انتقال مهارتهای تکنیکی و دانشی بدون توجه کافی به ابعاد ارزشی، اخلاقی و بومی است. این رویکرد موجب شده است که تربیت دانشآموختگان در این حوزه، از لحاظ مسئولیتپذیری اجتماعی، التزام به عدالت مالی، و رعایت اصول شفافیت و امانتداری با کاستیهایی مواجه باشد. بر مبنای تحلیل محتوای متون اسلامی و نظریات نوین یادگیری، سه محور کلیدی برای بازطراحی آموزش مدیریت مالی استخراج شد: ارزشهای اسلامی-اخلاقی، اقتضائات فرهنگی–بومی جامعه ایران، و نیازهای تربیتی و شناختی نسل .Z یافتهها حاکی از آن است که این سه محور میتوانند چارچوبی منسجم برای تحول در آموزش مدیریت مالی فراهم آورند، بهنحویکه تربیت مدیرانی متعهد، مسئول و عدالتمحور را هدف قرار دهد. در بعد محتوایی، ضرورت بازنگری در سرفصلها بهگونهای که مفاهیمی چون ربا، زکات، انفاق، عدالت اقتصادی، و اخلاق حرفهای اسلامی بهصورت نظاممند گنجانده شوند، برجسته شد. همچنین در بعد مدرس، تأکید بر تربیت اساتیدی با نگاه میانرشتهای، سواد دینی-اخلاقی و مهارتهای تربیتی، یکی از پیشنیازهای اصلی تحقق این الگو تشخیص داده شد. در بخش شیوههای تدریس، استفاده از روشهایی نظیر یادگیری مسئلهمحور، پروژههای اخلاقمحور، و یادگیری تجربی با تأکید بر موقعیتهای واقعی مالی توصیه شد. نهایتاً، در زمینه ارزشیابی، بر ضرورت بهرهگیری از روشهای کیفی و ارزشمحور همچون گزارشهای تأملی، پرتفوی اخلاقی و پروژههای خدماتی اجتماعی تأکید گردید. نتایج همچنین نشان داد که پیادهسازی این الگو مستلزم غلبه بر چالشهایی نظیر ضعف منابع میانرشتهای، نگرش منفی به تلفیق دین و دانش فنی، کمبود سیاستهای حمایتی، و ناآشنایی اساتید با روشهای تربیت اخلاقی است. به همین جهت، در ادامه، راهکارهایی برای تقویت زمینههای فرهنگی، ساختاری و آموزشی اجرای این الگو ارائه خواهد شد.<br /><strong>بحث و نتیجه</strong><strong></strong><strong>گیری: </strong>آموزش مدیریت مالی در ایران، همچون بسیاری از حوزههای علمی دیگر، طی دهههای گذشته متأثر از الگوها و نظریههای برگرفته از غرب بوده است؛ الگوهایی که علیرغم مزایای فنی و ساختاری، اغلب فاقد بنیانهای ارزشی متناسب با فرهنگ اسلامی-ایرانیاند. در شرایطی که نظامهای مالی جهان با بحرانهای اخلاقی، فساد سازمانیافته و بیاعتمادی نهادی مواجهاند، بازنگری در فلسفه، محتوا و روش آموزش مدیریت مالی نهتنها یک ضرورت آموزشی، بلکه یک رسالت اجتماعی و فرهنگی است. یافتههای این پژوهش بر اساس تحلیل مضامین اسلامی، نظریههای یادگیری معاصر و مطالعات تجربی داخلی و خارجی، نشان میدهد که طراحی یک الگوی بومی–مفهومی آموزش مدیریت مالی با تأکید بر سه محور «ارزشهای اسلامی-اخلاقی»، «اقتضائات فرهنگی جامعه ایرانی» و نیازهای تربیتی و شناختی نسل Z میتواند نقطه عزیمت مؤثری برای تحول در این حوزه باشد. چنین الگویی قادر است بهجای تأکید صرف بر انتقال دانش فنی، زمینهساز تربیت مدیرانی شود که در کنار توانمندی حرفهای، به ارزشهایی چون عدالت، امانتداری، پاسخگویی، شفافیت و خدمت به منافع عمومی پایبند باشند. در بعد محتوایی، گنجاندن آموزههایی نظیر عدالت اقتصادی، منع ربا، زکات، اخلاق حرفهای و فقه معاملات در برنامه درسی مدیریت مالی، میتواند بنیان نظری متفاوتی نسبت به الگوهای مرسوم ارائه دهد. در سطح مدرس، بازتعریف نقش استاد بهعنوان مربی اخلاقمدار، همراه با آموزشهای میانرشتهای و تربیتی، ضرورتی اجتنابناپذیر است. همچنین، استفاده از روشهای تدریس مشارکتی، یادگیری مسئلهمحور، تحلیل موقعیتهای واقعی و بهرهگیری از فناوریهای نوین آموزشی، از ابزارهای کلیدی در پاسخ به ویژگیهای نسل Z به شمار میرود. در زمینه ارزشیابی نیز، کنار گذاشتن ارزیابیهای کمی صرف و جایگزینی آن با ابزارهایی مانند گزارشهای تأملی، پروژههای اجتماعی و پرتفوی اخلاقی، به رشد معنوی و مسئولیتپذیری دانشجویان کمک میکند.<br />درعینحال، اجرای این الگو با موانعی نظیر ضعف تعامل میانرشتهای، کمبود منابع بومی، نگاه تقلیلگرایانه به آموزش فنی و مقاومت ساختاری روبهروست. این چالشها نیازمند برنامهریزی راهبردی، تدوین سیاستهای حمایتی، تقویت نهادهای علمی–فرهنگی، و فراهمسازی بسترهای قانونی و حرفهای است. در نهایت، نوآوری این مقاله در آن است که ضمن نقد رویکرد رایج، الگویی قابل اجرا، مستند به منابع اسلامی و علمی، و سازگار با نیازهای روز دانشجویان و جامعه ارائه میدهد. این الگو میتواند نهتنها الهامبخش تحول در آموزش مدیریت مالی، بلکه زمینهساز بازآفرینی الگوهای تربیت مدیران در سایر رشتههای علوم انسانی و اجتماعی نیز باشد. پیشنهاد میشود در مطالعات آتی، این چارچوب در قالب مطالعات میدانی، طراحی دورههای آموزشی و تحلیل اثربخشی در محیطهای دانشگاهی آزموده شود.<br /><strong>تقدیر و تشکر: </strong>نویسندگان عمیقاً از سردبیر محترم و داوران ناشناس بابت بازخورد سازنده و روشنگرشان سپاسگزارند.<br /><strong>تعارض منافع: </strong>نویسندگان هیچگونه تضاد منافع مالی یا روابط شخصی شناختهشدهای را که ممکن است بر نتایج گزارششده در این مقاله تأثیر گذاشته باشد، ندارند.https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_2455_a5320758edd5bffdd3a5ff2cf79cb7cf.pdfپژوهشگاه حوزه و دانشگاهفصلنامه علمی تربیت اسلامی1735-4536215620260622A Conceptual Model of Emotional Intelligence in Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyahمدل مفهومی هوش هیجانی در صحیفه سجادیه153176239310.30471/edu.2025.10920.3022FAمریم نساجاستادیار، گروه معارف، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.0000-0002-4136-8704مهری صادقیاناستادیار معلم گروه آموزش ابتدایی،آموزش و پرورش و دانشگاه فرهنگیان، اصفهان، ایران0000-0002-2634-2485Journal Article20250426<strong>Introduction and Objectives: </strong> Emotional intelligence is the ability to identify, understand, and manage one’s own emotions and those of others, playing a fundamental role in individual and social success. Individuals with high emotional intelligence are more successful in communication, conflict management, decision-making, and leadership, and they experience greater satisfaction and adaptability. This capability leads to reduced stress, adaptation in difficult situations, and enhanced quality of life. Components such as self-awareness, self-regulation, empathy, and social skills constitute its main dimensions. Religious teachings also emphasize emotional management and, through strategies such as self-knowledge, tranquility, expansiveness of the breast (sharḥ Ṣadr), controlling anger (kaẓm al-ghayẓ), and good social interaction (ḥusn al-muʿāshara), provide a foundation for individual and social growth. Although studies have examined emotional intelligence from a religious perspective, most have been limited to the Qur’an and have less frequently addressed other sources. Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah, as a rich text of ethical and educational knowledge, possesses significant capacity for identifying the components of emotional intelligence. Despite studies on spiritual and moral intelligence based on this source, no systematic research has examined emotional intelligence. The present study, by analyzing Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah, seeks to present a conceptual model for enhancing self-awareness, managing emotions, and improving human interactions.
<strong>Method:</strong> This research is fundamental in purpose and qualitative in approach, conducted using content analysis. Content analysis, as a systematic method for examining textual data, allows for the creation of conceptual maps through data categorization and coding. In this study, the research process was designed in three main steps: First, clarifying the nature of emotional intelligence based on Goleman’s four components: self-awareness, self-management, social awareness, and relationship management. Second, extracting and examining the passages related to the components of emotional intelligence in Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah through open coding, whereby textual data are repeatedly analyzed to identify initial codes. Third, in the axial coding phase, semantically similar and related categories are aggregated and organized into intermediate categories. Finally, using selective coding, the intermediate categories are connected at a higher level of abstraction to the main components of emotional intelligence. The outcome of this process is the conceptual model of emotional intelligence in Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah, which not only enriches existing theories in the field of emotional intelligence but also provides a basis for integrating psychological teachings and Islamic knowledge.
<strong>Findings:</strong> The present research examined emotional intelligence in the supplications of Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah based on Goleman’s model. Within the self-awareness component, three themes were identified: acceptance of human weaknesses and limitations, attention to the soul’s slips and impurities, and understanding humanity’s noble position in the cosmic order and its potential for perfection. In the self-regulation component, six themes were extracted: divine repentance and forgiveness, reliance on Allah’s mercy and grace, seeking divine power in hardships, following divine guidance, hope and fear concerning Allah, and attention to the afterlife and avoidance of worldliness. The empathy component was reflected in four themes: ethical understanding in interactions, preserving the dignity of others, love and affection, and supporting and assisting the needy. The social skills component was examined in two themes: social cohesion through maintaining kinship ties (silat al-raḥim) and mutual aid, and establishing social security by promoting good deeds, abstaining from injustice, and maintaining trust.
<strong>Discussion and Conclusion:</strong> The findings of this research indicate that the supplications in Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah not only reflect a deep connection between humanity and Allah but also provide a rich capacity for cultivating the components of emotional intelligence. The analyses showed that self-awareness in these supplications is strengthened through understanding weaknesses and lapses, as well as by attention to humanity’s high status, paving the way for self-correction and movement toward perfection. The self-regulation component, by emphasizing repentance, hope in divine mercy, and abstention from worldliness, helps individuals manage emotions and maladaptive behaviors. Empathy, through an emphasis on affection, respect, and assisting others, deepens human relationships and fosters an ethical and empathetic society. Furthermore, social skills are enhanced through social cohesion and security, creating a basis for peaceful coexistence. Therefore, Al-Ṣaḥīfah al-Sajjādiyyah presents an indigenous and spiritual model of emotional intelligence that, while congruent with Goleman’s model, places a special emphasis on human spiritual and moral transcendence. This suggests that religious teachings can complement psychological approaches in personality development and mental well-being.
<strong>Acknowl</strong><strong>edgments: </strong>The author expresses his gratitude to the professors, colleagues, and all those who cooperated in preparing the sources and providing scholarly support for this study.
<strong>Conflict of Interest</strong>: The authors declare no conflict of interest regarding the publication of this study.<strong>مقدمه و اهداف:</strong> هوش هیجانی توانایی شناسایی، درک و مدیریت احساسات خود و دیگران است و در موفقیت فردی و اجتماعی نقشی اساسی دارد. افرادی با هوش هیجانی بالا در برقراری ارتباط، مدیریت تعارض، تصمیمگیری و رهبری موفقتر بوده و از رضایت و سازگاری بیشتری برخوردارند. این توانایی موجب کاهش استرس، سازگاری در شرایط دشوار و ارتقای کیفیت زندگی میشود. مؤلفههایی چون خودآگاهی، خودکنترلی، همدلی و مهارتهای اجتماعی ابعاد اصلی آن را تشکیل میدهند. آموزههای دینی نیز بر مدیریت هیجانات تأکید داشته و با راهکارهایی چون خودشناسی، آرامش، شرح صدر، کظم غیظ و حسن معاشرت، زمینه رشد فردی و اجتماعی را فراهم میآورند. اگرچه پژوهشهایی در حوزه هوش هیجانی با رویکرد دینی انجام شده، بیشتر آنها به قرآن محدود مانده و کمتر به سایر منابع پرداختهاند. صحیفه سجادیه بهعنوان متنی غنی از معارف اخلاقی و تربیتی، ظرفیت بالایی برای شناسایی مؤلفههای هوش هیجانی دارد. با وجود مطالعاتی درباره هوش معنوی و اخلاقی براساس این منبع، پژوهشی نظاممند در زمینه هوش هیجانی صورت نگرفته است. پژوهش حاضر با تحلیل صحیفه، به دنبال ارائه مدلی مفهومی برای ارتقای خودآگاهی، مدیریت هیجان و بهبود تعاملات انسانی است.
<strong>روش تحقیق:</strong> این پژوهش با هدف بنیادی و با رویکرد کیفی به روش تحلیل محتوا انجام شده است. تحلیل محتوا بهعنوان روشی نظاممند برای بررسی دادههای متنی، با دستهبندی و کدگذاری دادهها امکان دستیابی به نقشههای مفهومی را فراهم میسازد. در این تحقیق، فرایند پژوهش در سه گام اصلی طراحی شده است: نخست، تبیین چیستی هوش هیجانی براساس مؤلفههای چهارگانه گلمن شامل خودآگاهی، خودمدیریتی، آگاهی اجتماعی و مدیریت روابط. دوم، استخراج و بررسی فرازهای مرتبط با مؤلفههای هوش هیجانی در صحیفه سجادیه از طریق کدگذاری باز، بهگونهای که دادههای متنی با مرور مکرر تحلیل و کدهای اولیه شناسایی شوند. سوم، در مرحله کدگذاری محوری، مقولههای هممعنا و مرتبط تجمیع شده و در قالب مقولات میانی سامان میگیرند. در نهایت، با بهرهگیری از کدگذاری انتخابی، مقولات میانی در سطحی بالاتر از انتزاع به مؤلفههای اصلی هوش هیجانی متصل میشوند. حاصل این فرایند، مدل مفهومی هوش هیجانی در صحیفه سجادیه است که نه تنها بر غنای نظریههای موجود در حوزه هوش هیجانی میافزاید، بلکه زمینه تلفیق آموزههای روانشناختی و معارف اسلامی را نیز فراهم میآورد.
<strong>نتایج تحقیق:</strong> پژوهش حاضر به بررسی هوش هیجانی در دعاهای صحیفه سجادیه براساس مدل گلمن پرداخته است. در مؤلفه خودآگاهی سه محور پذیرش ضعفها و محدودیتهای انسانی، توجه به لغزشها و آلودگیهای نفس و درک جایگاه والای انسان در نظام آفرینش و قابلیت او برای کمال شناسایی شد. در مؤلفه خودکنترلی شش محور توبه و گذشت الهی، تکیه بر رحمت و لطف خداوند، استمداد از قدرت الهی در سختیها، پیروی از هدایت الهی، خوف و رجا نسبت به خداوند و توجه به آخرت و دوری از دنیاپرستی استخراج شد. مؤلفه همدلی در چهار محور درک اخلاقی در تعاملات، حفظ حرمت دیگران، عشق و محبتورزی و حمایت و یاری رساندن به نیازمندان بازتاب یافته است. مؤلفه مهارتهای اجتماعی نیز در دو محور انسجام اجتماعی از طریق صله رحم و همیاری و ایجاد امنیت اجتماعی با ترویج نیکیها، پرهیز از ظلم و حفظ اعتماد بررسی شد.
<strong>بحث و نتیجه</strong><strong></strong><strong>گیری: </strong>یافتههای این پژوهش نشان داد که دعاهای صحیفه سجادیه نه تنها بازتابی از ارتباط عمیق انسان با خداوند هستند، بلکه ظرفیتی غنی برای پرورش مؤلفههای هوش هیجانی نیز فراهم میآورند. بررسیها نشان داد که خودآگاهی در این دعاها از طریق شناخت ضعفها و لغزشها و همچنین توجه به منزلت والای انسان تقویت میشود. این امر زمینهای برای اصلاح نفس و حرکت در مسیر کمال فراهم میسازد. مؤلفه خودکنترلی با تکیه بر توبه، امید به رحمت الهی و پرهیز از دنیاپرستی، انسان را در مدیریت هیجانها و رفتارهای ناسازگارانه یاری میدهد. همدلی نیز با تأکید بر محبت، احترام و یاری به دیگران، روابط انسانی را تعمیق بخشیده و جامعهای اخلاقمدار و همدل میسازد. علاوه بر این، مهارتهای اجتماعی در قالب انسجام و امنیت اجتماعی تقویت میشود و بستر همزیستی مسالمتآمیز را فراهم میآورد. بنابراین، صحیفه سجادیه مدلی بومی و معنوی از هوش هیجانی را ارائه میدهد که در عین همخوانی با مدل گلمن، بر تعالی روحانی و اخلاقی انسان تأکید ویژه دارد. این امر نشان میدهد که آموزههای دینی میتوانند مکمل رویکردهای روانشناختی در پرورش شخصیت و سلامت روان باشند.https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_2393_61dffffae86f1afc23682bfa09497ef2.pdfپژوهشگاه حوزه و دانشگاهفصلنامه علمی تربیت اسلامی1735-4536215620260622Identifying Parenting Styles and Their Associated Parent-Child Communication Patterns from an Islamic Perspective: A Qualitative Studyشناسایی سبکهای فرزندپروری و الگوهای ارتباطی والد-فرزندی مبتنی بر آن در دیدگاه اسلامی؛ یک مطالعه کیفی177210242710.30471/edu.2025.10895.3017FAمحمد ثناگویی زادهگروه مطالعات خانواده، پژوهشکده الهیات و خانواده، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران.0000-0002-0187-8830Journal Article20250417<strong>Introduction and Objectives: </strong> Parenting styles play a foundational role in shaping children’s personality, identity, mental health, social well-being, and socio-moral development. In mainstream Western literature, parenting styles are typically classified into four categories—authoritative, authoritarian, permissive, and uninvolved (neglectful)—centered primarily on two dimensions: responsiveness (support) and demandingness (control). Parental responsiveness relates to the emotional quality of the parent-child relationship and is characterized by behaviors such as demonstrating acceptance, emotional availability, and affective responsiveness. Demandingness encompasses both behavioral and psychological control: behavioral control refers to parents’ efforts to manage or regulate their children’s conduct, while psychological control involves parents’ attempts to manipulate their children’s thoughts, feelings, and emotions. Parent-child communication patterns are shaped by parenting styles and include the ways expectations are expressed, behaviors are responded to, conflicts are resolved, and intimacy and dialogue are fostered. However, existing parenting theories are not fully congruent with the Islamic perspective. Islamic parenting (tarbiya) emphasizes principles such as spirituality, respect, self-regulation, divine orientation, and a gradual approach to child-rearing. Although numerous studies have examined the dimensions and outcomes of Islamic parenting, a systematic and well-structured model delineating parenting styles and their corresponding parent-child communication patterns—based on developmental stages and grounded entirely in authentic Islamic texts—has yet to be developed. The primary aim of the present study was to identify parenting styles from an Islamic perspective and the parent-child communication patterns associated with them. Accordingly, the study sought to answer the following two questions:
What are the principal parenting styles from an Islamic perspective?
What are the parent-child communication patterns corresponding to these styles across different developmental stages?
<strong>Method:</strong> This study employed qualitative thematic analysis, following Stirling’s model. Thematic analysis is a systematic method for identifying, examining, and reporting patterns (themes) within qualitative data. The data sources comprised the Qur’an and the corpus of ḥadīth narrated from the Maʿṣūmūn (the Infallibles), with emphasis on authoritative sources from both the Shīʿī and Sunnī traditions. Because the ḥadīth literature is extensive, the narrations contained therein address diverse subjects, and their citation varies in terms of authenticity, three authoritative ḥadīth compilations meeting the following criteria were first selected, and the relevant ḥadīths were extracted from them. The criteria for source selection were: (1) the narrations and verses had to be related to the subject of parent-child interaction; (2) the source had to be authored by a researcher with expertise in ḥadīth studies and Islamic studies; and (3) the themes of parent-child interaction addressed had to be comprehensive. Subsequently, to supplement the data, additional material was retrieved by searching for keywords such as walad (child/offspring), wālid (parent), banī (sons/children of), bint (daughter), ghulām (boy/young servant), ṣabī (boy), and ṣabiyya (girl) in the specialized software programs Nūr al-Tafāsīr, Nūr al-Aḥādīth, and the Library of Islamic Jurisprudence and Ethics, drawing on both Shīʿī and Sunnī ḥadīth sources. Data were collected through theoretical sampling, and the analytic process included in-depth reading of the texts, extraction of meaningful units, coding, construction of basic themes, organization of themes, and derivation of overarching themes. To ensure the trustworthiness and validity of the qualitative data, several strategies were employed: (1) repeated examination of sources and meaningful expressions; (2) constant, continuous comparison between the data and the emerging themes; (3) dual coding conducted by two researchers; and (4) use of multiple sources for data extraction.
<strong>Findings:</strong> Data analysis revealed two principal components of parenting derived from the Islamic texts: (1) opportunity-granting and (2) demandingness. The extent to which each of these components is employed—based on authoritative Islamic ḥadīths—may range from intense to minimal, depending on the child’s circumstances and age period. By combining these two components across the child’s age periods, from birth to twenty-one years, five principal Islamic parenting styles corresponding to the child’s developmental stages were identified; subsequently, the parent-child communication pattern associated with each parenting style was determined.
Release Parenting Style (birth to 6 or 7 years): In this style, parental opportunity-granting is very high while demandingness is very low. The corresponding parent-child communication pattern is the submissive communication pattern.
Demanding Parenting Style (7 to 14 years): In this style, parental demandingness is very high while opportunity-granting is very low. The corresponding parent-child communication pattern is assertive communication.
Disciplinary Parenting Style (14 to 16 years): In this style, both parental demandingness and opportunity-granting are very high. The corresponding parent-child communication pattern is the accompanying-and-guiding pattern.
Consultative Parenting Style (16 to 18 years): In this style, parents employ opportunity-granting and demandingness at a moderate level. The corresponding parent-child communication pattern is participatory communication.
Detachment Parenting Style (18 to 21 years): In this style, both parental opportunity-granting and demandingness are very low. The corresponding parent-child communication pattern is conciliatory communication.
<strong>Discussion and Conclusion: </strong>The present study demonstrates that the Islamic model of parenting emphasizes flexibility in the parent-child relationship in accordance with the child’s developmental stage. Early childhood is characterized by freedom of action, play, and maximal acceptance, during which parents are, in effect, submissive toward the child. As the child matures, demandingness and principled, disciplinary instruction progressively replace this submissiveness. During adolescence, parenting—based on its successive sub-stages—comprises three distinct styles: the first emphasizes discipline accompanied by reasoning and demandingness; the second centers on dialogue, consultation, and participation; and the final style gives due attention to independence and responsible distancing. The findings of this study differ from comparable studies in several respects: (1) Distinction in objective—the aim of the present study was to identify the constituent components of Islamic parenting styles and to present styles corresponding to each age period; (2) Distinction in the classification of developmental periods—based on Islamic narrations, the present study divided the age span into five stages; (3) Distinction in the parenting styles identified—the present study identified five distinct parenting styles; (4) Distinction in method—the present study’s methodology was grounded in thematic analysis following Stirling’s model. This model depicts the transition of the parental role across the communication patterns of submission, assertiveness, accompaniment, consultation, and detachment. Islamic parenting, in accordance with the findings of this study, can guide Muslim parents’ approach to interacting with their children. Future research is recommended to focus on validating and standardizing Islamic parenting styles and comparing them across diverse socio-cultural contexts.
<strong>Acknowledgments:</strong> I wish to express my gratitude to the Research Institute of Hawza and University and to the Islamic Sciences and Culture Academy for their support of this study.
<strong>Conflicts of Interest: </strong>The present study has no conflicts of interest.<strong>مقدمه و اهداف:</strong> سبکهای فرزندپروری نقش بنیادینی در شکلگیری شخصیت، هویت، سلامت روانی، سلامت اجتماعی و رشد اجتماعی-اخلاقی فرزندان دارند. در ادبیات رایج غربی، سبکهای فرزندپروری بهطور معمول به چهار دسته اقتدارگرا، استبدادی، آسانگیر و بیتفاوت تقسیم میشوند که تمرکز اصلیشان بر دو بعد پاسخگویی (حمایت) و تقاضا (کنترل) است. پاسخگویی والدین به ماهیت عاطفی رابطه والد-کودک مرتبط است و با رفتارهایی مانند نشان دادن پذیرش، دردسترسبودن احساسی، و پاسخگویی عاطفی مشخص میشود. تقاضاخواهی شامل کنترل رفتاری و روانشناختی است؛ کنترل رفتاری یعنی تلاشهای والدین برای مدیریت یا تنظیم رفتارهای کودکان است. در کنترل روانشناختی والدین تلاش میکنند افکار، احساسات و عواطف فرزندان خود را دستکاری کنند. الگوهای ارتباطی والدین با فرزندان متأثر از سبکهای فرزندپروری است که شامل روشهای بیان انتظارات، واکنش به رفتارها، حلوفصل تعارضات و ایجاد صمیمیت و ارتقاء گفتگو میشود. با اینحال، نظریههای فرزندپروری، همسویی کاملی با دیدگاه اسلامی ندارند. فرزندپروری اسلامی، بر اصولی مانند معنویت، احترام، خودکنترلی، گرایش الهی و رویکرد تدریجی تربیت تأکید دارد. اگرچه مطالعات متعددی ابعاد و پیامدهای فرزندپروری اسلامی را بررسی کردهاند، اما هنوز مدل مدون و ساختاریافتهای که سبکهای فرزندپروری و الگوهای ارتباطی والد-فرزندی را براساس مراحل رشد و کاملاً مبتنی بر متون اصیل اسلامی تبیین کند، وجود ندارد. هدف اصلی پژوهش حاضر، شناسایی سبکهای فرزندپروری در دیدگاه اسلام و الگوهای ارتباطی والد-فرزندی مبتنی برآن بود. بدین منظور پژوهش حاضر درصدد پاسخ به دو پرسش زیر است؛
سبکهای اصلی فرزندپروری در دیدگاه اسلامی چیست؟
الگوهای ارتباطی والد–فرزندی مطابق با این سبکها در مراحل مختلف رشد چیست؟
<strong>روش پژوهش: </strong>این پژوهش از روش کیفی تحلیل مضمون با الگوی استرلینگ بهره برده است. تحلیل مضمون روشی نظاممند برای شناسایی، بررسی و گزارش الگوها (مضامین) در دادههای کیفی است. منابع پژوهش شامل قرآن و مجموعه احادیث معصومینb با تأکید بر منابع معتبر از هر دو مذهب شیعه و سنی بود. چون منابع روایی متعدد بود و روایاتی که در آنها نقل شده است درباره موضوعهای متنوعی است و ذکر روایات در آنها نیز از نظر اعتباری همگونی ندارد؛ ابتدا سه منبع معتبر حدیثی با ویژگیهای زیر انتخاب شد و احادیث مرتبط استخراج شد. معیارهای انتخاب منابع عبارت بود از: 1. روایات و آیات مرتبط با موضوع تعامل والد – فرزندی باشد؛ 2. تألیف منبع توسط پژوهشگر صاحب تخصص در علم حدیث و مطالعات اسلامی باشد و 3. مضامین تعامل والد فرزندی جامع باشد. سپس برای تکمیل دادهها، دادههای پژوهش با جستجوی کلیدواژههایی مانند «ولد»، «والد»، «بنی»، «بنت»، «غلام»، «صبی»، «صبیه» در نرمافزارهای تخصصی «نور التفاسیر»، «نور الاحادیث»، و «کتابخانه فقاهت و اخلاق اسلامی» مرتبط با منابع روایی شیعی و سنی استخراج شد. دادهها با روش نمونهگیری نظری جمعآوری شد و فرایند تحلیل شامل خوانش عمیق متون، استخراج جملات معنادار، کدگذاری، برساخت مضامین پایه، سازماندهی مضامین و استخراج مضامین فراگیر بود. جهت اطمینانپذیری و رواییسنجی دادههای کیفی از روشهای متنوعی استفاده شد که شامل این موارد بود؛ 1. مطالعه چندباره منابع و عبارات معنادار؛ 2. انجام مقایسه ثابت و مستمر بین دادهها با مضامین؛ 3. انجام کدگذاری توسط دو نفر؛ 4. استفاده از منابع متعدد برای استخراج دادهها.
<strong>یافته</strong><strong></strong><strong>ها: </strong>با تحلیل دادهها دو مؤلفه اصلی فرزندپروری از متون اسلامی کشف شد؛ 1. فرصتدهی و 2. مطالبهگری. میزان استفاده از هر دو مقوله برپایه احادیث معتبر اسلامی میتواند مبتنی بر شرایط و دورههای سنی کودک در دامنه شدید تا ضعیف تغییر کند. با ترکیب این دو مؤلفه مبتنی بر دورههای سنی فرزند از تولد تا بیستویک سالگی پنج سبک اصلی فرزندپروری اسلامی منطبق با مراحل رشد کودک شناسایی شد و بعد از آن براساس هریک از سبکهای فرزندپروری الگوهای ارتباطی والد- فرزندی نیز بهدست آمد.
سبک فرزندپروری رهایی (تولد تا 6 یا 7 سالگی): در این سبک فرصتدهی والدین به فرزندان بسیار زیاد و مطالبهگری از آنها بسیار کم است. الگوی ارتباطی والد-فرزندی مبتنی بر این سبک، الگوی ارتباطی تسلیمگرانه است.
سبک فرزندپروری مطالبهگری (7 تا 14 سالگی): در این سبک مطالبهگری والدین از فرزندان بسیار زیاد و فرصتدهی به آنها بسیار کم است. الگوی ارتباطی والدفرزندی مبتنی بر این سبک الگوی ارتباطی قاطعانه است.
سبک فرزندپروری تأدیبی (14 تا 16 سالگی): در این سبک مطالبهگری والدین از فرزندان و فرصتدهی به آنها بسیار زیاد است. در این سبک، الگوی ارتباطی والد–فرزندی همراهانه و هدایتگر است.
سبک فرزندپروری مشورتی (16 تا 18 سالگی): در این سبک میزان استفاده والدین از فرصتدهی به فرزندان و مطالبهگری از آنها در حدّ متوسط است. الگوی ارتباطی والد-فرزندی مبتنی بر این سبک، الگوی ارتباطی مشارکتی است.
سبک فرزندپروری گسستگی (18 تا 21 سالگی): در این سبک میزان استفاده والدین از فرصتدهی و میزان مطالبهگری هر دو بسیار کم است. الگوی ارتباطی والد-فرزندی مبتنی بر این سبک الگوی ارتباطی سازشگرانه است.
<strong>بحث و نتیجه</strong><strong></strong><strong>گیری:</strong> پژوهش حاضر نشان داد که مدل اسلامی سبک فرزندپروری بر انعطافپذیری ارتباط والد-فرزندی متناسب با مراحل رشد کودک تأکید دارد. کودکی نخست با آزادی عمل، بازی و پذیرش حداکثری شناخته میشود و والدین در برابر کودک تسلیماند. با رشد کودک، مطالبهگری و آموزش اصولی و انضباطی جایگزین میشود. سبکهای فرزندپروری در دوران نوجوانی مبتنی بر مراحل نوجوانی سه سبک است؛ در سبک اول تأکید بر تأدیب و همراهی استدلال و مطالبهگری است، سبک دوم متمرکز بر گفتگو و مشورت و مشارکت است و در سبک آخر، استقلال و فاصلهگذاری مسئولانه باید مورد توجه قرار گیرد. یافتههای این پژوهش با پژوهشهای مشابه از چند نظر متمایز است. 1. تمایز در هدف. هدف پژوهش حاضر شناسایی مؤلفههای سبکهای فرزندپروری اسلامی و ارائه سبکها متناسب با هر دوره سنی است؛ 2. تمایز در طبقهبندی دورهها. پژوهش حاضر براساس روایات اسلامی دورههای سنی را به پنج مرحله تقسیم کرده است؛ 3. تمایز در سبکهای فرزندپروری. پژوهش حاضر پنج سبک فرزندپروری را کشف کرده است؛ 4. تمایز در روش. روش پژوهش حاضر مبتنی بر روش تحلیل مضامین مبتنی بر الگوی استرلینگ است. این مدل بیانگر گذار نقش والدینی از الگوی ارتباطی تسلیم، قاطعیت، همراهی، مشورت و گسستگی است. فرزندپروری اسلامی مطابق با یافتههای این پژوهش میتواند رویکرد والدین مسلمان را در مواجهه با تعامل با فرزندان راهبری کند. توصیه میشود پژوهشهای آینده به اعتبارسنجی و نرمسازی سبکهای فرزندپروری اسلامی و مقایسه آن در بافتهای مختلف فرهنگی-اجتماعی بپردازند.
<strong>تقدیر و تشکر: </strong>از پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی بابت حمایت از این پژوهش تقدیر و تشکر دارم.
<strong>تعارض منافع:</strong> پژوهش حاضر دارای تعارض منافع نمیباشد.https://islamicedu.rihu.ac.ir/article_2427_84a82045dfa2960a0393c1ec5d7d3edb.pdf