بازطراحی نقش مسجد و محله در حمایت و پیشگیری از بحران‌های خانواده در جامعه اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

پژوهشکده شهید صدر دانشگاه جامعه امام حسین علیه السلام

چکیده

مقدمه و اهداف: خانواده، به‌عنوان مهم‌ترین نهاد اجتماعی، بنیانی‌ترین رکن هر جامعه و محور اصلی تربیت نسل آینده محسوب می‌شود. در جوامع اسلامی نیز خانواده جایگاهی مقدس دارد و همواره از آن به‌عنوان کانون ارزش‌ها و بستر انتقال فرهنگ یاد شده است. با این حال، در دهه‌های اخیر نهاد خانواده با بحران‌ها و چالش‌های متعددی همچون افزایش نرخ طلاق، گسترش اختلافات درون‌خانوادگی، کاهش اعتماد و انسجام میان اعضا، و تضعیف پایبندی‌های دینی و اخلاقی مواجه گردیده است. این وضعیت به‌طور جدی سلامت روانی، اجتماعی و فرهنگی جامعه اسلامی را تهدید می‌کند. تاکنون سیاست‌های کلان متعددی برای حمایت از خانواده‌ها در ایران و جهان اسلام اجرا شده است؛ از جمله تصویب قوانین حمایتی، تأسیس مراکز مشاوره، برگزاری دوره‌های آموزشی و اجرای برنامه‌های فرهنگی و رسانه‌ای. اما بررسی‌ها نشان می‌دهد که این اقدامات غالباً پراکنده، غیرمنسجم و بدون پیوند عمیق با ساختارهای فرهنگی و اجتماعی جامعه اسلامی بوده‌اند. از همین‌رو، اثربخشی محدودی داشته و در بسیاری موارد به کاهش مشکلات منجر نشده‌اند.
هدف اصلی این پژوهش، بازطراحی نقش مسجد و ساختار محله در حمایت و پیشگیری از بحران‌های خانواده در جامعه اسلامی است. این تحقیق بر این فرض استوار است که انتقال مدیریت خانواده از سطح کلان به سطح محله و محور قرار دادن مسجد به‌عنوان کانون اصلی اجتماع، می‌تواند رویکردی بومی، کارآمد و پایدار در حل بحران‌های خانوادگی باشد. بنابراین، هدف پژوهش ارائه الگویی جامع مبتنی بر مردم‌سپاری و محله‌محوری است که علاوه بر پیشگیری از بحران‌ها، به ارتقای سلامت روانی، تربیتی و اجتماعی خانواده‌ها یاری رساند.
روش: این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر روش کیفی انجام شده است. ابتدا به منظور استخراج مبانی نظری، مرور نظام‌مند پیشینه پژوهش‌های مرتبط با نقش مسجد، محله و سیاست‌های خانواده در جوامع اسلامی و به‌ویژه ایران صورت گرفت. برای این منظور، متون دینی شامل آیات قرآن و روایات معصومین، به همراه منابع علمی و پژوهش‌های تجربی داخلی و خارجی بررسی و تحلیل شد. گردآوری داده‌ها به شیوه اسنادی و کتابخانه‌ای بوده و براساس اصول تحلیل محتوای کیفی، مفاهیم اصلی از متون استخراج گردید. مفاهیم کلیدی همچون مردم‌سپاری، مدیریت خانواده، نقش مسجد و محله، پایش تربیتی و پشتیبانی اجتماعی به‌عنوان محورهای اصلی تحقیق انتخاب شدند. سپس داده‌های گردآوری‌شده در قالب چارچوب مفهومی تحقیق سازماندهی شدند تا امکان بازطراحی مدل مفهومی فراهم شود. در مرحله بعد، با بهره‌گیری از الگوی تحلیل مضمون، داده‌ها دسته‌بندی و مضامین اصلی و فرعی استخراج شدند. این تحلیل به پژوهشگر امکان داد تا ابعاد سه‌گانه نقش مسجد در مدیریت خانواده شامل حمایت از خانواده‌های در بحران، پیشگیری از بحران‌ها و پشتیبانی تربیتی را شناسایی کند. در نهایت، یافته‌ها در قالب یک مدل بومی برای بازطراحی نقش مسجد و محله در حمایت و پیشگیری از بحران‌های خانواده سامان یافت. این مدل علاوه بر مبانی نظری اسلامی، بر تجارب موفق داخلی و خارجی استوار بوده و قابلیت کاربرد در برنامه‌ریزی‌های اجتماعی و سیاست‌گذاری خانواده در جامعه اسلامی را داراست.
نتایج: یافته‌های پژوهش نشان داد که مساجد، به دلیل جایگاه معنوی و اجتماعی خود در میان مردم، ظرفیت‌های بی‌بدیلی برای ایفای نقش در حوزه خانواده دارند. نخست، در حوزه حمایت از خانواده‌های دچار بحران، مسجد می‌تواند به‌عنوان مرکز مشاوره محلی عمل کند و با بهره‌گیری از شبکه‌ای متشکل از روحانیون، روان‌شناسان، مددکاران اجتماعی و افراد معتمد محله، به رفع مشکلات خانوادگی بپردازد.
دوم، در حوزه پیشگیری از بحران‌ها، مسجد قادر است با راه‌اندازی نظام پایش تربیتی خانواده‌ها، وضعیت روانی، تربیتی، اقتصادی و اجتماعی آنها را به‌طور مستمر بررسی کند. این اقدام موجب شناسایی نقاط ضعف و قوت خانواده‌ها و طراحی برنامه‌های پیشگیرانه متناسب می‌شود.
سوم، در حوزه پشتیبانی تربیتی و ارتقای خانواده، مسجد با برگزاری کارگاه‌های آموزشی، جلسات گروهی و فعالیت‌های مهارتی، می‌تواند زمینه ارتقای مهارت‌های ارتباطی، تربیتی و اجتماعی خانواده‌ها را فراهم سازد. این فعالیت‌ها با تأکید بر ارزش‌های دینی و فرهنگی، منجر به تقویت انسجام خانواده و افزایش توان مقابله با فشارهای اجتماعی خواهد شد.
در مجموع، نتایج تحقیق نشان داد که مردم‌سپاری مدیریت خانواده با محوریت مسجد و محله، نه‌تنها موجب ارتقای سلامت روانی و اجتماعی خانواده‌ها می‌شود، بلکه حس تعلق اجتماعی، انسجام محلی و مسئولیت‌پذیری جمعی را نیز تقویت می‌کند. همچنین این رویکرد به بهبود کیفیت زندگی خانوادگی و کاهش احتمال بروز بحران‌های عمیق کمک شایانی خواهد کرد.
بحث و نتیجهگیری: بررسی یافته‌ها نشان داد که سیاست‌ها و برنامه‌های موجود در حوزه خانواده، به دلیل عدم توجه به ظرفیت‌های بومی و مشارکت مردمی، اثربخشی محدودی داشته‌اند. در مقابل، بازطراحی نقش مسجد و محله براساس مردم‌سپاری و محله‌محوری، راهکاری پایدار و کارآمد برای حل بحران‌های خانواده در جامعه اسلامی به شمار می‌رود.
مسجد به دلیل نزدیکی فرهنگی و اجتماعی به مردم، اعتماد عمومی بالا و توانایی ایجاد شبکه‌های حمایتی، می‌تواند نقطه کانونی برای مدیریت خانواده‌ها در سطح محلی باشد. نقش سه‌گانه مسجد شامل حمایت، پیشگیری و پشتیبانی تربیتی، الگویی جامع و عملیاتی برای مدیریت مسائل خانوادگی فراهم می‌کند. این الگو علاوه بر تقویت بنیان خانواده، به انسجام اجتماعی، کاهش آسیب‌های فرهنگی و ارتقای کیفیت زندگی در جامعه اسلامی منجر می‌شود.
پژوهش حاضر تأکید دارد که تحقق این مدل نیازمند همکاری و حمایت نهادهای دولتی و حاکمیتی است؛ به‌گونه‌ای که دولت‌ها نقش تسهیل‌گر و پشتیبان را ایفا کرده و میدان عمل به مردم و نهادهای محلی واگذار شود. همچنین، آموزش تخصصی پشتیبانان تربیتی، ایجاد زیرساخت‌های لازم برای پایش خانواده‌ها و تدوین برنامه‌های بومی متناسب با شرایط فرهنگی و اجتماعی هر محله از الزامات این الگو به شمار می‌رود. در نهایت، می‌توان گفت که بازطراحی نقش مسجد و محله در حمایت و پیشگیری از بحران‌های خانواده، رویکردی بومی، فرهنگی و مشارکتی است که ضمن بهره‌گیری از ظرفیت‌های اسلامی، پاسخگوی نیازهای واقعی خانواده‌ها بوده و الگویی کارآمد برای توسعه پایدار اجتماعی در جامعه اسلامی ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Redesigning the Role of the Mosque and Neighborhood in the Support and Prevention of Family Crises in Islamic Society

نویسنده [English]

  • محمد حسین شاه آبادی
Shahid Sadr Research Institute, Imam Hussein University
چکیده [English]

Introduction and Objectives:  The family, as the most important social institution, constitutes the most fundamental pillar of any society and the principal axis for the upbringing of future generations. In Islamic societies as well, the family occupies a sacred station and has consistently been regarded as the locus of values and the vehicle for the transmission of culture. Nevertheless, in recent decades, the institution of the family has faced numerous crises and challenges, including rising divorce rates, the spread of intra-familial conflicts, declining trust and cohesion among family members, and a weakening of religious and ethical commitments. This situation seriously threatens the psychological, social, and cultural health of Islamic society. To date, numerous macro-level policies have been implemented to support families in Iran and the Islamic world, including the enactment of protective legislation, the establishment of counseling centers, the holding of educational courses, and the implementation of cultural and media programs. Studies show, however, that these measures have generally been scattered, uncoordinated, and lacking a profound connection to the cultural and social structures of Islamic society. Consequently, they have been limited in effectiveness and, in many cases, have not reduced problems.
The principal aim of this study is to redesign the role of the mosque and the neighborhood structure in supporting and preventing family crises in Islamic society. This research rests upon the premise that transferring family management from the macro level to the neighborhood level, with the mosque positioned as the central hub of the community, can constitute an indigenous, effective, and sustainable approach to resolving family crises. The study, therefore, aims to present a comprehensive model grounded in crowdsourced civic participation and neighborhood-centeredness that, in addition to preventing crises, also enhances the psychological, educational, and social health of families.
Method: This study was conducted using a descriptive-analytical approach grounded in qualitative methodology. First, to extract the theoretical foundations, a systematic review of the literature on the roles of the mosque, the neighborhood, and family policies in Islamic societies—particularly Iran—was conducted. To this end, religious texts, including the verses of the Qur’an and traditions (ḥadīths) of the Infallible Imams, were examined alongside scholarly sources and domestic and international empirical studies. Data collection was carried out through documentary and library-based methods, and, based on the principles of qualitative content analysis, the core concepts were extracted from the texts. Key concepts such as crowd-sourced civic participation, family management, the role of the mosque and neighborhood, educational monitoring, and social support were selected as the principal axes of the research. The collected data were then organized within the study’s conceptual framework to inform the redesign of the conceptual model. In the next stage, employing a thematic analysis approach, the data were categorized, and the main and subsidiary themes were extracted. This analysis enabled the researcher to identify three dimensions of the mosque’s role in family management: support for families in crisis, crisis prevention, and educational support. Ultimately, the findings were organized into an indigenous model for redesigning the role of the mosque and neighborhood in supporting and preventing family crises. This model, in addition to its Islamic theoretical foundations, is grounded in successful domestic and international experiences and applies to social planning and family policymaking in Islamic society.
Findings: The research showed that mosques, owing to their spiritual and social standing among the people, possess unparalleled capacity to play a role in the family domain. First, in supporting families experiencing crisis, the mosque can function as a local counseling center and, by drawing on a network of clergy, psychologists, social workers, and trusted neighborhood members, address family problems.
Second, in the domain of crisis prevention, the mosque can continuously monitor the psychological, educational, economic, and social conditions of families by establishing a system of educational monitoring. This measure enables the identification of families’ strengths and weaknesses and the design of appropriate preventive programs.
Third, in the domain of educational support and family enhancement, the mosque, through educational workshops, group sessions, and skill-based activities, can provide a platform for enhancing families’ communication, educational, and social skills. These activities, with an emphasis on religious and cultural values, will strengthen family cohesion and increase the capacity to cope with social pressures.
In sum, the findings of the research showed that entrusting family management to the community, with the mosque and neighborhood as its axes, not only enhances the psychological and social health of families but also strengthens the sense of social belonging, local cohesion, and collective responsibility. Furthermore, this approach will contribute considerably to improving the quality of family life and reducing the likelihood of deep crises.
Discussion and Conclusion: Examination of the findings showed that existing policies and programs in the domain of the family, owing to a lack of attention to indigenous capacities and popular participation, have had limited effectiveness. By contrast, redesigning the role of the mosque and the neighborhood based on crowdsourced civic participation and neighborhood-centeredness constitutes a sustainable and effective solution for resolving family crises in Islamic society.
The mosque, owing to its cultural and social proximity to the people, its high level of public trust, and its capacity to create supportive networks, can serve as a focal point for managing families at the local level. The mosque’s threefold role—support, prevention, and educational assistance—provides a comprehensive, operational model for managing family affairs. This model, in addition to strengthening the family’s foundation, fosters social cohesion, reduces cultural harms, and enhances quality of life in Islamic society.
The present study emphasizes that implementing this model requires cooperation and support from governmental and state institutions, with governments playing a facilitative and supportive role, while the field of action is entrusted to the people and local institutions. Likewise, specialized training for educational support personnel, the creation of the necessary infrastructure for monitoring families, and the formulation of indigenous programs suited to the cultural and social conditions of each neighborhood are among the requirements of this model. Ultimately, it may be said that the redesign of the role of the mosque and the neighborhood in the support and prevention of family crises constitutes an indigenous, cultural, and participatory approach that, while drawing upon Islamic capacities, responds to the genuine needs of families and provides an effective model for sustainable social development in Islamic society.
Acknowledgments: The author expresses his gratitude to the professors, colleagues, and all who contributed to preparing the sources and providing scholarly support for this study.
Conflict of Interest: The authors declare no conflict of interest in the publication of this study.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mosque
  • Neighborhood
  • Family
  • Islamic Society
  • Educational Monitoring
منابع
،۷۵ .۱۰۹-۱۰۸ بازیابی از: mdV0U/rs.noo://httpاحمدی، محبوبه. )۱۳۸۹(. پیشــگیری بهتر از درمان ادب و هنر. اندیشههای قرآنی متفکران معاصر،
 -اژدری، مصطفــی. )۱۴۰۱(. پیشبینی تعارض تعهد- خیانت براســاس تجربه شکســت عشــقی
و طرحوارههــای ناســازگار اولیــه در مــردان متأهــل مراجعهکننده بــه مراکز مشــاوره خانواده.
مطالعات روانشناســی و علوم تربیتــی، ۸)۴(، .۸۴۸-۸۳۹ بازیابی از: /com.civilica://https
/1746596doc/
خانواده. فقه و حقوق معاصر، ۳)۴(، .۹۲-۸۵ بازیابی از: rMm7Y/rs.noo://httpامــری، مرضیه، عبدالهی، کبری، و میرزایی، محمدمهدی. )۱۳۹۶(. فلســفه تأثیر مســجد در بنیان
 -امینی، نازنین. )۱۴۰۳(. مروری بر تأثیر جمعســپاری در بهبود مدیریت شــهرهای هوشــمند ]مقاله
کنفرانســی[. دومین کنفرانس بینالمللی نوآوری، رشــد و توســعه در مدیریت، حسابداری و علوم
انسانی. بازیابی از: /2251722doc/com.civilica://https/
بینالمللی قرآن )ایکنا(. بازیابی شده از: /4358897news/fa/ir.iqna://httpsایکنــا. )،۱۴۰۵ ۲۷ خرداد(. موفقیــت پروژه حمایت از خانواده مســلمان در ســنگاپور. خبرگزاری
 -بابائی، نسرین، ارجمندنیا، علیاکبر، و افروز، غالمعلی. )۱۳۹۶(. تدوین برنامه ارتقای کیفیت زندگی
و بررسی اثربخشی آن در ســامت روان و رضایت زناشویی مادران دارای دختران با نشانگان داون.
روانشناسی خانواده، ۴)۱(، .۸۶-۷۵ بازیابی از: Yu3qm/rs.noo://http
برای آشنایی کافیســت ]مصاحبه خبری[. خبرگزاری جمهوری اسالمی )ایرنا(. بازیابی از: ://httpsپاکرو، نسرین. )،۱۴۰۲ ۲۱ آبان(. تســهیلگران ازدواج چگونه قلبها را پیوند میزنند؟۶/ ماه فرصت
/85282459news/ir.irna.www
 -پورجعفــر، محمدرضا، و پورجعفر، علی. )۱۳۹۱(. الگوی پیشــنهادی محله با مرکزیت مســجد و
فضاهای عمومی مورد نیاز در شــهر ایرانی-اسالمی. مطالعات شهر ایرانی-اسالمی، ۳)۱۰(، -۱۵
.۲۴ بازیابی از: fa/472465/paper/ir.sid://https
 -ترکاشــوند، جواد، جانبزرگی، مســعود، قریشــی، ســید کامران، و میردریکوندی، رحیم. )۱۴۰۲(.
بازطراحی نقش مسجد و محله در حمایت و پیشگیری از بحرانهای خانواده در جامعه اسالمی 75..........................................
اثربخشــی آموزش اخالق زناشویی اسالمی بر ارتقای رضایت زناشــویی )پژوهش تکآزمودنی(.
روانشناسی و دین، ۱)۶۱(، .۹۶-۷۷ بازیابی از: Orbab/rs.noo://http
اسالمی. دانش حقوق عمومی، ۲)۶(، .۸۸-۶۹ بازیابی از: kjHuf/rs.noo://httpجاوید، محمدجواد، و فتاحی زفرقندی، علی. )۱۳۹۲(. راهکارهای مشارکت مردم در ادارۀ حکومت
پیوند، ،۴۱۳ .۱۱-۸ بازیابی از: 86404v/com.magiran://httpsجهانگردی، کیومرث. )۱۳۹۲(. آسیبشناســی وضعیت آموزش خانــواده در انجمن اولیا و مربیان.
 -حر عاملی، محمد بنحسن. )۱۴۰۹ق(. وسائل الشیعة )جلد ۳۰-۱(. قم: مؤسسة آل البیت.
.۱۰۴ بازیابی از: lvR9q/rs.noo://httpحر، سید حســین. )۱۳۹۰(. نقش مســجد در تعالی و تحکیم بنیان خانواده. قرآنی کوثر، ،۴۰ -۹۶
 -حســامی، فاضل. )۱۴۰۲(. ارمغان انس با مســجد برای خانواده. مســجد نیوز. بازیابی از: ://https
/38269newsagency/fa/ir.masjed.www/
نوپدید. آفاق علوم انسانی، ۸۵)۲(، .۲۶-۱۳ بازیابی از: 7deLO/rs.noo://httpحکمتــی یارعزیز، فاطمه. )۱۴۰۳(. تأثیــر تهاجم فرهنگی بر فرهنگ خانواده بــا تکیه بر آرایشهای
خانواده(. پایگاه اطالعرســانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله خامنهای. بازیابی از ://httpsخامنهای، سید علی. )،۱۳۹۰ ۱۴ دی(. بیانات در سومین نشست اندیشههای راهبردی )موضوع زن و
18453=id?content-speech/ir.khamenei.farsi
اطالعرســانی دفتر حفظ و نشــر آثار حضرت آیتاللــه خامنهای. بازیابی شــده از: .farsi://httpsخامنــهای، ســید علــی. )،۱۳۹۳ ۳۰ اردیبهشــت(. ابالغ سیاســتهای کلی »جمعیــت«. پایگاه
26440=id?content-news/ir.khamenei
 -خبرگزاری شبستان. )۱۴۰۳(. مراکز مشــاوره مساجد از اقدام تا عمل. خبرگزاری شبستان. بازیابی از:
/1761092news/news.shabestan.www://https/
کالن جمهــوری اســامی ایران. رهیافتهــای سیاســی و بینالمللــی، ۱۵)۲(. :10.48308/doiخواجهنایینی، علی. )۱۴۰۲(. بررســی ابعاد و مالحظات مرتبط با مشــارکت مردمی در سیاستهای
.2024.235114.1512piaj
..............................................................................................76تربیت اسالمی- دوره 21)56(- تابستان 1405
و ارتباطات حوزوی مرکز رسیدگی به امور مســاجد. بازیابی از: /article/ir.masjedpajoh://httpsزمانپور کیاسری، حسین. )۱۴۰۰(. مسجد، خانواده، فرصتها و تهدیدها. دفتر مطالعات پژوهشها
/2375study
 -زینالدین بن ابراهیم بن محمد، علــی )مترجم: محمدباقر فقیهی(. )۱۴۲۰ق(. کنزالعمال فی معجم
األحادیث واألعالم )جلد ۷(. قم: دار إحیاء التراث العربی.
 -ســمیعی، محمد و عموزاده مهدیرجی، حنیف. )۱۳۹۳(. سرمایه اجتماعی مساجد و انقالب اسالمی
ایران )مطالعه موردی شــبکه اجتماعی مسجد هدایت(. پژوهشــنامه علوم سیاسی، ۹)۳۶(، -۷۳
.۱۰۲ بازیابی از: 8XAxN/rs.noo://http
 -شــاهآبادی، محمدحسین، و شهبازی، زهرا. )۲۰۲۵(. بررســی عناصر تأثیرگذار در جذب حداکثری
زنان و دختران جوان در مســاجد فعال شــهر تهران. مطالعات فرهنگی و رســانه، ۱۱)۲(، ۷۵–.۹۴
.2025.474247.1201scsj:10.22083/doi
 -شــریفینیا، محمدحســین. )۱۴۰۲(. جایگاه مســجد در رشــد و تعالی بنیان خانواده از طریق ارائه
خدمات راهنمایی و مشــاوره در مســاجد. اولین همایش ملی الگوی تحقق محله اسالمی مسجد
محور. دانشگاه رازی. بازیابی از: . 52052_paper2023/mosque/c/ir.openaccess://http
خانوادهها. دومین همایش ملی خانواده ســالم، جامعه ســالم. بازیابــی از: /com.civilica://httpsصالحی، مهدی، احمدی، اســماعیل، و نظامدوســت، یحیی. )۱۴۰۳(. نقش رســانهها در تحکیم
/2120840doc/
]مقاله ترویجی[. سیویلیکا. بازیابی از: /560note/com.civilica://httpsصنعتی، پرویز. )،۱۴۰۲ ۲۵ فروردین(. گذری بر نظام خانواده و پیشــگیری از آســیبهای اجتماعی
ایران: مطالعه تطبیقی برنامههای توسعه. مددکاری اجتماعی، ۱)۱۲(، .۵۱-۳۸ بازیابی از: ://httpsعرشی، ملیحه، تکفلی، مرضیه، و سبزی خوشنامی، محمد. )۱۳۹۴(. سیاستگذاری رفاه خانواده در
fa=lang_slc&1=sid&65=id_a?php.browse/ir.socialworkmag
 -عیســوند، یونس. )۱۳۹۶(. اخالق وساطت در ازدواج با تأکید بر قرآن و حدیث ]پایاننامه کارشناسی
ارشد، دانشگاه قرآن و حدیث[. پایگاه اطالعات علمی ایران )پارسا(.
بازطراحی نقش مسجد و محله در حمایت و پیشگیری از بحرانهای خانواده در جامعه اسالمی 77..........................................
 -قاسمیشــوب، محمد، و حسینی، ســید علیاکبر. )۱۳۹۸(. بررسی کارکردهای مسجد در پیشگیری
و حل بحرانهای اجتماعی. اولین همایش سراســری الگوی تحقق محلهی اسالمی مسجد محور.
بازیابی از: /470050010-2151doc/ir.elmnet://https
شیراز، ۲)۲(، .۱۰۵-۹۵ بازیابی از: Fgyr/5rs.noo://httpلطیفیان، مرتضی. )۱۳۶۵(. نقش مســجد در رشد بهداشت روانی.علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه
و اسالمی، ۷)۶۷(، .۹۶-۸۵ بازیابی از: 9T00Z/rs.noo://httpلهمیدی، فاطمه. )۱۴۰۳(. نقش رسانه در استحکام و تزلزل خانواده. مطالعات راهبردی علوم انسانی
 -مجلس شورای اسالمی. )۱۳۹۱(. قانون حمایت از خانواده.
 -مجلس شورای اسالمی. )۱۴۰۰(. قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت.
 -مجلســی، محمدباقر )محقق(. )۱۴۰۴ق(. بحار األنوار: جامع أخبار األئمة األطهار )جلد ،۸۳ ص
۳۷۰(. بیروت: مؤسسة الوفاء.
فرهنگ و ارتباطات، ۲۲)۸۵(، .۲۴۶-۲۲۳ .2019.193233.2858jccs:10.22083/doiمــرادی، رامین. )۱۴۰۰(. تحلیل سیاســتهای فرهنگی خانواده در ایران پــس از انقالب. مطالعات
 -مقیمی، اعظم، و امینی، مجید. )۱۳۹۴(. جهانی شــدن؛ تعامل هویت محلی و نگرشهای فرهنگی
)مطالعه موردی: جوانان دانشــگاهی یزد(. مطالعات جامعهشناختی جوانان، ۶)۱۹(، .۱۸۶-۱۵۷
بازیابی از: 1jmUL/rs.noo://http
 -مکارم شیرازی، ناصر. )۱۳۸۳(. تفسیر نمونه )جلد ۳(. تهران: دارالکتب االسالمیه.
ملی برنامهریزی و توســعه گردشــگری: توسعه و تسهیل زیارت و گردشــگری. بازیابی از: ://httpsنامی، نادیا. )۱۴۰۳(. بررســی نقش گردشــگری تفریحی در کیفیت روابط خانواده. نخستین همایش
/2098483doc/com.civilica
 -نجفی، حسین، و عباسی، روحالله. )،۱۴۰۲ ۳۰ بهمن(. نقش مساجد در کاهش آسیبهای اجتماعی
]ســخنرانی در نشســت تخصصی[. سلسله نشســتهای تحلیل مســجد به مثابه نهاد اجتماعی،
پژوهشــگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات وزارت فرهنگ و ارشــاد اســامی. بازیابی از: .www://https
/812meeting/ir.ac.ricac
..............................................................................................78تربیت اسالمی- دوره 21)56(- تابستان 1405
راهبردی علوم انسانی و اسالمی، ۶۵ )پاییز(، .۴۰۵-۳۹۳ بازیابی از: CYJox/rs.noo://httpنجفی، زینب. )۱۴۰۳(. تعیین نقش مشاوره خانواده در ارتقای سالمت روانی و اجتماعی افراد. مطالعات
تخصصی[. اندیشکده بانوان. بازیابی از: /73782news/fa/ir.ac.acecr.alzahra://httpsنوابینژاد، شــکوه. )۱۴۰۳(. آسیبشناســی نظام مشــاوره پیش از ازدواج در ایران ]گزارش نشســت
مسـ اجد با تأکید بر خانواده . شیعهشناســی، ۱۳)۵۰(، .۷۰-۳۳ بازیابی از: shiite.www://httpsهاشمیانفر، ســیدعلی، شایگان، فریبا، و ســعیدی، مصطفی. )۱۳۹۴(. بررسی مشارکت جوانان در
html21855._article/com.studies
پژوهشنامه اسالمی زنان و خانواده، ،۴۳ .۱۲۲-۹۵ .2022.11982.1818pzk:10.22034/doiهدایتنیا گنجی، فرجالله. )۱۴۰۱(. آسیبشناسی شکلی سیاستگذاری و سیاستهای کلی خانواده.
 -هدایتی، مهرنوش. )۱۳۹۰(. بومیســازی رشــته تحصیلی مشــاوره و راهنمایی بــر پایه ارزشهای
مذهبی، بنمایههای ادبــی، و رویکردهای علمی. فصلنامه جامعهپژوهــی فرهنگی، ۲)۲(، -۱۳۵
.۱۵۸ html2054._article/ir.ac.ihcs.socialstudy://https
 -یوسفزاده، حسن، و ترکی، هادی. )۱۳۹۵(. درآمدی بر الگوی روابط همسایگی در اسالم و الزامات
آن در شهرسازی و معماری اسالمی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
References
 .,Fairuziana ,Humam .,Aminah ,Redzovic-McBryde .,Aafreen ,Mahmood .,Sara ,Ali -
 with Muslims supporting in communities mosque of Role .)2022 (.Rania ,Awaad&
 .California ,Area Bay the in groups focus oriented-CBPR of Results :illness mental
x11126-022-10002-s/10.1007/org.doi://https 1001.–985 ,)4(93 ,Quarterly Psychiatric
 & .,Nada ,Benajiba .,Fatmah ,Almoayad .,H Basil ,Enein-Aboul .,Wahiba ,Ras-Abu -
 review scoping A :promotion health public and Mosques .)2024 (.Elizabeth ,Dodge
 690.–677 ,(5)51 ,Behavior & Education Health .interventions health driven-faith of
/10.1177/10901981241252800org.doi://https
 ,Liban .,H Mohamed ,Aideed .,A Dega ,Angula .,C Norah ,Feeny .,A Lori ,Zoellner -
 Mohamed ,Kunle .,S Ahmed ,Ismail .,I Abdisalan ,Awke .,H Muumin ,Egeh .,N Essa
 .(2024) .A Jacob ,Bentley & .,J Christopher ,Burant .,E Carol ,Levin .,Eesha ,Ali .,A
 :trauma for program based-community ,scalable A :)ITH (healing trauma Islamic
بازطراحی نقش مسجد و محله در حمایت و پیشگیری از بحرانهای خانواده در جامعه اسالمی 79..........................................
 Trials Clinical Contemporary .method and design trial control randomized Cluster
.2024.101237conctc.j/10.1016/org.doi://https 101237. 37, ,Communications
 Membentengi dan Membina Ummat Bina Jurnal .communities Islamic in gagementen social and education for centers as mosques of role The .)2023 (.group Authors -
2.184i6v.jurnalbinaummatstidnatsir/10.38214/org.doi://https 166.–151 ,)2(6 ,Ummat
 American of role The :notes Field .)2024 (.R Bonita ,McGee & .,Zeinab ,Ahmed -
 ,Context Muslim American the in Family The .families Muslim supporting in mosques
/10.18060/28113org.doi://https .)1