نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دکترای فلسفه تعلیم و تربیت، مدرس دانشگاه افسری امام علی علیه السلام

10.30471/edu.2022.8180.2513

چکیده

ادبیات داستانی کودکان یکی از مؤثرترین اشکال تعلیم و تربیت غیررسمی است؛ که متأثر از ایدئولوژی و گفتمان‌های موجود برخی عناصر تربیتی را در کانون توجه قرارمی‌دهد. محمود حکیمی به‌عنوان یکی از پرکارترین نویسندگان کودکان در فضای اجتماعی و سیاسی سال‌های قبل از انقلاب اسلامی و در تقابل با گفتمان نظام سلطه به نگارش داستان‌هایی برای کودکان پرداخته است و تربیت دینی را که دغدغه‌ی‌ خود و بخشی از جامعه روشنفکری آن زمان بود را محتوای مناسب برای داستان‌هایش انتخاب کرده است. پژوهش حاضر با روش تحلیل گفتمان انتقادی و به‌صورت هدفمند داستان «پرواز به‌سوی سیاره آزادی» را که از گونه داستان‌های دینی است، با هدف استخراج برخی عناصر تربیتی شامل اهداف تربیتی، الگوهای رفتاری و روش‌های تربیتی که در نظام‌های اعتقادی (ایدئولوژی‌ها) بیشتر موردتوجه قرار می‌گیرند، تحلیل و تبیین کرده است. نتایج این پژوهش ازنظر تحلیل گفتمانی وجود پنج گفتمان را تائید می‌کند. حکیمی چهار گفتمان رایج هم‌عصر خود یعنی؛ گفتمان چپ مارکسیست، مسیحیت، ملی‌گرایی و سکولار را توصیف و موردنقد قرار داده است. گفتمان پنجم، گفتمان اسلام شیعه و گفتمان غالب و تعلق گفتمانی او است و مضامین تربیتی در این اثر متأثر از همین گفتمان و در تقابل با سایر گفتمان‌ها شکل‌گرفته و ضمن به حاشیه بردن سایر گفتمان‌ها، گفتمان خود را برتری بخشیده است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Critical Analysis of Educational Discourse in Children's Religious Fiction by Analyzing the Story of Flying to the Planet of Freedom Mahmoud Hakimi

نویسنده [English]

  • Alireza moghaddam

PhD in Philosophy of Education, Lecturer at Imam Ali Military University

چکیده [English]

Children's fiction is one of the most effective forms of non-formal education in addition to formal education; Influenced by the existing ideology and discourses, some educational elements are in the center of attention. Mahmoud Hakimi, as one of the most prolific children writers in the social and political space of the years before the Islamic Revolution and in opposition to the discourse of the domination system, has written stories for children and appropriate religious education that was his concern and part of the intellectual community at that time. He has chosen for his stories. The present study uses the method of critical discourse analysis and purposefully tells the story of "Flying to the Planet of Freedom", which is a kind of religious story, with the aim of extracting some educational elements, including; It has analyzed and explained the educational goals, behavioral patterns and educational methods that are most considered in belief systems (ideologies). The results of this research in terms of discourse analysis is that Hakimi has Five common discourses of his time, namely; The leftist Marxist discourse has described and criticized Christianity, nationalism, secularism, and Shiite Islam. The Fifth discourse is the dominant discourse and belongs to the wise discourse, and the educational themes in this work are influenced by the same discourse and are formed in contrast to other discourses, and while marginalizing other discourses, it has superiorized its discourse.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Children's religious literature
  • Discourse Analysis
  • education
  • Mahmoud Hakimi
 
* قرآن کریم
1. آقاپور، فرزانه (1397)، «شیوهی القای ایدئولوژی و تأثیر آن بر تقابل لذت/ آموزش در دو رمان نوجوان». مجلهی مطالعات ادبیات کودک، شماره‌ی 2، ص128.
2. احمدی، اصغر (1392)، «تبیین جامعه شناختی تولید و محتوای ادبیات داستانی سیاسی در دهه‌های چهل و پنجاه شمسی»، رساله دکتری جامعه شناسی سیاسی، دانشگاه تربیت مدرس.
3. برخورداری، رمضان و سیدهادی مدنی (1395)، «تحلیل محتوای کیفی قصههای صمد بهرنگی بهمنظور بررسی امکان استخراج مضامین تربیتیانتقادی»، فصلنامه خانواده و پژوهش، ش30، ص93116.
4. بشلر، ژان (1395)، ایدئولوژی چیست، ترجمه علی اسدی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
5. حکیمی، محمود (1352)، پرواز به‌سوی سیاره آزادی، تهران: کانون انتشارات، چاپ آفتاب.
6. ساشادینا، عبدالعزیز (1386)، «بنیادهای اخلاقی حقوق بشر»، ترجمه: محمود عباسی، لادن عباسیان، فصلنامه حقوق پزشکی، ش1، ص114132.
7. ساعی، علی (1387)، روش تحقیق در علوم اجتماعی؛ با رهیافت عقلانیت انتقادی، چاپ دوم، تهران: انتشارات سمت.
8. شیروانیشیری، علی (1392)، «بررسی تطبیقی مبانی فلسفی تربیتی و شگردهای جلوهگری مقولههای «اقتدار و آزادی» در داستان‌های فارسی و انگلیسی کودک»، رساله دکتری رشته فلسفه تعلیم و تربیت، دانشگاه اصفهان.
9. فتوحی، علی (1398)، کتاب سبکشناسی؛ نظریهها، رویکردها و روشها، تهران: سخن.
10. قائمینیا، علیرضا (1379)، درآمدی بر منشأ پیدایش دین، تهران: معارف.
11. کربلای پازوکی، علی (1385)، «مسئله رستگاری و نجات پیروان ادیان از دیدگاه جان هیک، علامه طباطبایی و استاد مطهری»، فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز، ش20، ص4980.
12. کریمی‌فیروزجائی، علی (1396)، گفتمان‌شناسی انتقادی، تهران: روش‌شناسان و جامعه‌شناسان.
13. گواهی، عبدالرحیم (1387)، شینتوئیسم، تهران: نشر علم.
14. گوتک، جرالد ال (1388)، مکاتب فلسفی و آراء تربیتی، ترجمه دکتر محمدجعفر پاک‌سرشت، تهران: انتشارات سمت.
15. گیلمت، لوسی (1386)، «روایت‌شناسی ژرارد ژنت»، ترجمۀ محمدعلی مسعودی، فصلنامه ادبی خوانش، شماره8، http://www.khanesh.ir/، بازیابی شده در 5/7/1400.
16. محسنی‌تبریزی، علیرضا (1395)، روش تحقیق کیفی در مکاتب تفسیری، تهران: انتشارات اطلاعات.
17. محمدخانی، کورش (1382)، «بررسی جنبههای تربیتی کودک و نوجوان در افسانههای شفاهی منطقه گوران کرمانشاه»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد علوم کتابداری و اطلاعرسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات.
18. محمدی، محمدهادی و زهرا قایینی (1394)، تاریخ ادبیات کودکان ایران، جلد نهم، ادبیات کودکان در روزگار نو13401357، تهران: نشر چیستا.
19. مقدادی، صدیقه سادات (1389)، «بررسی زبان‌شناختی ادبیات جنگ برای کودکان در ایران از دیدگاه گفتمان‌شناسی انتقادی»، رساله دکتری زبانشناسی، دانشگاه فردوسی مشهد.
20. میرصادقی، جمال (1385)، عناصر داستان، تهران، نشر سخن.
21. هیوز، هنریاستیوارت (1396)، آگاهی و جامعه، ترجمه عزتالله فولادوند، تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
22. یورگنسن، ماریان و لوئیز فیلیپس (1394)، نظریه و روش در تحلیل گفتمان، ترجمۀ هادی جلیلی، تهران: نشر‌‌ نی.
23. Machin,D and Mayr, A(2012) How to do Critical Discourse Analysis, Sage: London, 240 pp.
24. Geneette, G. (1980). Narrative Discourse: An Essay in Method, trans. Jane Lewin, Ithaca: Cornell University Press.
25. Keyes, M. & McGillicuddy, A (2014), Politics and ideology in children's literature.Dublin: Four Courts Press.
26. Martenst،A(2015), Ideology in Children’s Literature: Critical Discourse Analysis of the Adult University of Amsterdam.
27. Parker, L (1992), Discourse dynamics: Critical analysis or social and individual sychology. London: Routledge.
28. Pesonen, J. (2010). Children’s Literature and Informal Education: hanging Representations of Diversity in Finnish Children’s Literature” Conference:ECER.
29. Simpson, P. & Mayr, A. (2010). Language and Power: A Resource Book for Students.
30. Stephens, John; McCallum, Robin. (2011), Ideology and Children’s Books. pp 35971 in Handbook of Research on Children’s and Young Adult Literature, Edited by Shelby Wolf, Karen Coats. Patricia Enciso, Christine Jenkins. New York: Rotledge.
31. Van Dijk, T. A (n.d), Ideology and discourse. A multidisciplinaryapproach. Retrievedfrom discourse.org. Accessed 3 September 2015.